**خبرگزاری مهر-گروه هنر**؛ هماکنون در عرصه موسیقی کشور، پیوند «موسیقی» و «مناجات» به عنوان مسیری ارزشمند شناخته میشود که در چند دهه گذشته از سوی هنرمندان و ذاکران اهل بیت (ع) با شیوههای مختلف به مخاطبان ارائه شده است. این جریان توانسته است جایگاه ویژهای در حوزههای تعریفشده موسیقی کشور پیدا کند. هنرمندانی که با بهرهگیری از تجربیات فردی و علمی خود، عشق و ارادت خود را به خداوند متعال از طریق موسیقی ابراز کردهاند. اوج این ارادت را میتوان در ماه مبارک رمضان مشاهده کرد؛ زمانی کههنرمندان موسیقی ایرانی با الهام از نیایشها و آیات قرآن مجید، آثار ماندگاری را خلق کردهاند که در تاریخ موسیقی این سرزمین به یادگار مانده است.
اگرچه تولید آثار در کیفیت و کمیت در چند سال اخیر کاهش یافته، اما همچنان تعدادی از هنرمندان به این حوزه توجه دارند. این آثار میتوانند در روزگار پرتنش و چالشهای بشری، پناهگاهی برای آنانی باشند که به موسیقی جدی و ایرانی علاقهمندند و به آنها آرامش و الهام میبخشند. شنیدن این آثار به ویژه در ماه رمضان طعمی ویژه و دلنشینتر دارد و این آرزو را برای همه ایجاد میکند که فرصتی دست دهد تا یک تجربه موسیقایی ناب را در لذت «مناجات» تجربه کنند.
در سالهای اخیر، برخی از هنرمندان و مراکز فعال در حوزه موسیقی آئینی تلاش کردهاند تا با بهرهگیری از گنجینههای موسیقی ردیف دستگاهی و نواحی ایران، آثار جدید یا بازسازی شدهای را تولید کنند. این آثار، با توجه به اجرای «مناجات خوانی» که به عنوان یک رسم مهم در ماه مبارک رمضان شناخته میشود، لحظات نابی را برای روزهداران فراهم میآورد.
جمع آوری و تدوین آثار موسیقی با ابعاد مختلف، کار دشواری است که نیازمند تلاشهای مضاعف برای حفظ و نگهداری این میراث ارزشمند است. در این راستا، نهادهایی نظیر مرکز موسیقی حوزه هنری، دفتر موسیقی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دیگر مراکز تلاش کردهاند تا موسیقی آئینی و مذهبی کشور را احیا کنند. اما مهم است که در عرصه فنی، مؤلفههای متعددی مورد توجه قرار گیرد تا ارزشهای موسیقی ردیف دستگاهی ایران حفظ و شناخته شود، حتی اگر تعداد مخاطبان آن در سالهای اخیر به دلیل تغییر ذائقهها کاهش یافته باشد.
تولید و بازسازی آثار موسیقایی بر اساس ارزشها و باورهای ایرانیان، امری حیاتی و ضروری به ویژه در شرایط بحرانی تولید موسیقی است. این نیازمند همکاری هنرمندان برای ارائه آثاری به روز و تاریخی است که به شناخت هویت فرهنگی ملت کمک کند. با شنیدن این آثار، میتوانیم به میراث غنی خود برگردیم و از آن به عنوان منبعی برای آرامش و الهام در مواجهه با چالشهای روزگار استفاده کنیم.
سلسله گزارشهای «مناجاتهایی که با موسیقی شنیدنی شدند» از گروه هنر خبرگزاری مهر، تلاشی برای معرفی و تحلیل آثار مهم موسیقایی در حوزه مناجات است که به مخاطبان ارائه میشود.در ایام ماه مبارک رمضان، آثار متنوعی در قالب آلبومها و تکآهنگهای موسیقیایی مذهبی به گوش مخاطبان میرسد. در چهاردهمین گزارش از این سری، پروژه موسیقایی «مناقب خوانی در ایران» به روایت هوشنگ جاوید مورد بررسی قرار گرفته است. این پروژه در شهریور 1402، شامل چهار آلبوم از سوی مرکز موسیقی حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی منتشر شد.
این آلبومها شامل قطعات متنوعی از مناقب خوانیهای علوی و حسینی هستند که با صدای هنرمندان مختلف ضبط شدهاند. از جمله این آثار میتوان به مناقب خوانی علوی با آهنگهای لری و آوازهای محلی از استانهای مختلف اشاره کرد. هنرمندانی چون حمید سبزعلی از خرم آباد، حجت الاسلام محمدعلی رجبی کیاسری از ساری و شوقعلی رئیسی از دژکرد اقلید فارس در این آلبومها به هنرنمایی پرداختهاند.
از دیگر قطعات موجود در این مجموعه میتوان به «روایت شمعون و حضرت علی (ع)» با صدای غلامرضا آلمه جوقی از قوچان و «امیری خوانی» با نوازندگی ابوالحسن خوشرو اشاره کرد. همچنین، قطعاتی نظیر «روایت ولادت حضرت علی (ع)» و «روایت رسیدن آخرالزمان» با همکاری هنرمندان دیگر از جمله مرشد سید مصطفی سعیدی و مرشد محمد عارفیان به گوش میرسد.
هوشنگ جاوید، گردآورنده این آلبوم، در نشستی تخصصی که به همین منظور در مرکز موسیقی حوزه هنری برگزار شد، توضیح داد که او از سال 1368 به حوزه هنری پیوسته و هدف این مرکز، الگوسازی در زمینه موسیقی نواحی بوده است. او به اهمیت گسترش و پایهگذاری بنیاد علمی پژوهشی مرتبط با موسیقی نواحی پس از انقلاب اسلامی اشاره کرد و بر غنای فرهنگی این موسیقی تأکید نمود.### پژوهشهای جدید در زمینه موسیقی آئینی ایران
به گفته یکی از پژوهشگران برجسته، مطالعاتی که در حوزه موسیقی آئینی ایران صورت گرفته، ابعاد تازهای از این هنر را نمایان کرده است. وی اشاره کرد که پس از ده سال تحقیق، دریافته است که موسیقی آئینی به عنوان یک اقیانوس غنی، نیاز به بررسی و فهم بیشتری دارد.
این پژوهشگر، در تشریح نتایج یافتههای خود گفت: “موسیقی آئینی به معنای صرف دینی نیست و باید ابعاد مختلف آن را به رسمیت بشناسیم.” او معتقد است که ایرانیان از دیرباز با آئینهای مختلف زندگی کردهاند و این آئینها در موسیقی نقش بسزایی دارند. او بر اهمیت فرهنگسازی برای انتقال این مفاهیم به جامعه تاکید کرد و خاطرنشان کرد که در تمامی مراسمات ایرانی، نام خدا و ائمه ذکر میشود.
وی به شباهتهای موسیقایی ایران با کشورهای همسایه مانند تاجیکستان نیز اشاره کرد و یادآور شد که مناقبخوانی، هنری با ریشه عمیق در تاریخ ایران است که افراد برای آن جان خود را فدای کردهاند. به گفته او، مناقبخوانان آداب ایرانی را در کنار آئینهای دینی تلفیق کردهاند.
در ادامه، این پژوهشگر به ویژگیهای مناقبخوانی اشاره کرده و عنوان کرد که این هنر ترکیبی از واقعیت و خیال است. او تأکید کرد که هیچ شاعری در ایران یافت نمیشود که آثارش بدون مناقب باشد و برخی شاعران نیز آثار فلسفی جالبی در این زمینه دارند.
وی همچنین بر اهمیت هنرهایی چون شمایلخوانی و پردهخوانی که از مناقبخوانی نشأت گرفتهاند، تأکید کرد و به نگاه ویژه شاعران به ائمه در قرون گذشته اشاره نمود. او با اشاره به تغییرات تاریخی مانند دوران پهلوی، تصریح کرد که این تحولات تأثیراتی بر وضعیت مناقبخوانی گذاشته است.
این پژوهشگر در پایان به کتاب مناقبخوانی و آلبومهای جدید منتشر شده اشاره کرده و نگرانی خود را از فقدان استادان این حوزه ابراز کرد. به گفته او، تعدادی از بزرگترین استادان مناقبخوانی که در این آلبومها حضور دارند، فوت کردهاند و کمبود حمایت از اساتید باقیمانده نیز مسئلهای جدی در حفظ این هنر است.یک پژوهشگر موسیقی نواحی و آئینی کشور تأکید کرده است که مناقبخوانی به عنوان یک رشته مهم در موسیقی ایرانی شناخته میشود. این نوع موسیقی، خاص به خود نیست و از گوشهها و متنهای دیگر موسیقی ایرانی استفاده میکند. وی این آیین را یکی از ارکان حفظ موسیقی ردیف و دستگاه ایرانی میداند و بسیاری از هنرمندان را به خاطر هنر شبیهخوانی یادآور میشود که به همراه مناقبخوانی، نقدخوانی، روضهخوانی و مولودیخوانی توانستهاند بخش ریتمیک را به خوبی نگه دارند، به ویژه در مولودیخوانی یزد. این شاخههای مختلف هنری به یکدیگر کمک کردهاند تا موسیقی ایرانی حفظ شود. به گفته این پژوهشگر، مناقبخوانی قبل از اسلام به عنوان ستایشگری برای پاکان و نیاکان شناخته میشده و پس از اسلام به ستایش ائمه اختصاص یافته است.
