### روزنامهنگاری فرهنگی: نگاهی به مفهوم مقاومت و تحولات ادبیات بیداری
به گزارش خبرگزاری مهر، در تاریخ معاصر بسیاری از ملتها در مقابل اشغال و تجاوزات، مفهوم مقاومت را با جدیت دنبال کردهاند. این موضوع تنها محدود به جنبههای نظامی یا سیاسی نیست و ادبیات و هنر نیز رسالت ثبت و بیان این روایتها را بر عهده دارند. آثار ادبی میتوانند تجارب انسانهایی را روایت کنند که در میان بحرانها و درگیریها زندگی کردهاند.
روز مقاومت اسلامی به عنوان زمانی مناسب برای بازخوانی این داستانها و بررسی تاثیر ادبیات و هنر در انتقال تجربه مقاومت به دیگران معرفی میشود. حوزه هنری نیز به ویژه در چند سال اخیر، با تغییراتی در مأموریت دفتر هنر و ادبیات بیداری، فعالیتهای بیشتری در زمینه روایت مقاومت و تحولات منطقه آغاز کرده است.
به همین مناسبت، گفتوگویی با مرتضی قاضی، مدیر دفتر هنر و ادبیات بیداری حوزه هنری و معصومه رامهرمزی، کارشناس این دفتر، انجام شده است. در این گفتوگو به بررسی پیشینه دفتر، تغییر مأموریتها، فعالیتهای ادبی و روایی و تاثیر این مجموعه در ثبت روایت مقاومت در کشورهای مختلف پرداخته شده است.
در ابتدای گفتوگو، مرتضی قاضی به سالهای پایانی دهه ۸۰ اشاره کرد و گفت: «ایده ایجاد دفتر هنر و ادبیات بیداری در سالهای ۱۳۸۶ و ۱۳۸۷ شکل گرفت.» وی با اشاره به اینکه فعالیت این دفتر ابتدا به حوزه فلسطین مربوط میشد، توضیح داد که در ابتدا این دفتر با عنوان «دفتر دفاع از فلسطین و لبنان» آغاز به کار کرده بود.
قاضی افزود: «نقطه عطف تغییر نام دفتر به «دفتر هنر و ادبیات بیداری»، شکلگیری جنبش بیداری اسلامی در کشورهای عربی بود. در این دوره، پیشنهاد تغییر نام دفتر به این شکل ارائه شد که قید «اسلامی» از عنوان حذف شود تا نام دفتر بهطور کلی به «دفتر هنر و ادبیات بیداری» تغییر یابد.»
این تحولات نشاندهنده گامهای مهم دفتر در راستای پیگیری فعالیتهایی فرهنگی و ادبی در سطح بینالمللی است. ادبیات بیداری در این راستا، نقش کلیدی در تقویت پیامهای مقاومت و انتقال آن به دیگر ملل ایفا میکند.تا سال ۱۴۰۲، دکتر مجتبی رحماندوست، نماینده فعلی مجلس، مسئولیت دفتر هنر و ادبیات بیداری را بر عهده داشت. در دوره مدیریت ایشان، این دفتر به دنبال تحقق مأموریتهای متعدد و برگزاری برنامههای مختلف بود.
یکی از مهمترین اهداف این دفتر، برقراری ارتباط میان هنرمندان و نویسندگان با جبهه مقاومت و کشورهای مرتبط بود. در این راستا، برنامهای به نام «کبوترهایی بر مساجد دوردست» برگزار شد که در طول بیش از یک دهه حدود ۷۰ بار اجرا شد. این برنامه، هرچند به دلیل شیوع کرونا درگیر محدودیتهایی شد، اما همچنان ادامه یافت.
در این برنامهها، کارشناسان و صاحبنظران از کشورهای مختلف برای گفتگو درباره بیداری اسلامی، جریانهای مقاومت و تحولات فرهنگی و سیاسی دعوت میشدند. موضوعاتی مرتبط با لبنان، سوریه، فلسطین و برخی کشورهای آفریقایی و اروپایی در این جلسات بررسی میشد و گزارشات آنها در فضای مجازی و آرشیو دفتر موجود است.
برنامه دیگر دفتر، «روایت بیداری» نام داشت که به نقد و بررسی کتابهای مرتبط با حوزه مقاومت و بیداری اختصاص داشت و آثار منتشرشده در این زمینه را معرفی میکرد.
دفتر همچنین جشنواره «قوس غدیر» یا «باران غدیر» را برگزار کرد که به شعرهایی درباره حضرت علی (ع) از شاعران غیرشیعه اختصاص داشت و دبیرخانه آن در این دفتر مستقر بود. این جشنواره در جهان اسلام شناخته شده بود و نکات کلیدی آن توسط دفتر پیگیری میشد.
علاوه بر این، نقد و بررسی فیلمهای مرتبط با جبهه مقاومت نیز در دوران کرونا مورد توجه ویژهای قرار گرفت. فیلمهایی با موضوع مقاومت نمایش داده میشدند و درباره آنها بحث و بررسی صورت میگرفت.
از دیگر فعالیتهای دفتر، برگزاری سفرهای فرهنگی و ادبی به کشورهای مختلف بود. در این راستا، دکتر رحماندوست به همراه گروههایی از نویسندگان و هنرمندان به کشورهای متعددی سفر کردند. یکی از این سفرها به ترکیه و در ارتباط با کشتی کمکرسانی به غزه بود که در آن، حمله رژیم صهیونیستی به کشتی «ماوی مرمره» اتفاق افتاد و روایتی از این سفر به صورت کتاب منتشر شد.
سفرهایی به کشورهای دیگر نظیر بوسنی نیز انجام شد و برخی آثار و روایتهای مرتبط با این سفرها تولید گردید. اگرچه تولید کتاب جزو مأموریتهای رسمی دفتر نبود، اما برخی آثار تأثیرگذار با همکاری این دفتر شکل گرفت.
در این مدت، ناصر ضرابی نقش کلیدی در فعالیتهای دفتر ایفا کرد. به دلیل مشغلههای دکتر رحماندوست، آقای ضرابی بهعنوان نیروی اصلی در دفتر حاضر بودند و پیگیری برنامههای اجرایی را بر عهده داشتند. بسیاری از نویسندگان و فعالان فرهنگی دفتر بیداری را با نام ایشان میشناختند و خانم اعظم حسینی، نویسنده معروف، نیز از فعالیتهای ایشان در دفتر بهرهمند بود.در سالهای پایانی فعالیت دکتر رحماندوست، احمد توفیق، همراه با آقای ضرابی، نقش فعالی را ایفا کردند. در حال حاضر، توفیق مسئول میز عراق در حوزه بینالملل حوزه هنری است و در پروژههایی چون «قوس غدیر» و «روایت بیداری» مشارکت داشته است.
این روزها، دفتر بیداری به تغییر رویکردی در تولید آثار روایی و مستند در زمینه مقاومت بینالملل پرداخته است که این تغییر چه تفاوتی با مأموریت قبلی دفتر دارد و چه خلأیی را در ادبیات مقاومت پر خواهد کرد، پرسشی کلیدی است.
نویسنده پیش از ورود به دفتر هنر و ادبیات بیداری، بین سالهای ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ در مرکز اسناد و تحقیقات دفاع مقدس فعالیت داشت و مسئول گروه مطالعات فرهنگی و اجتماعی و نشر «مرز و بوم» بود. در این زمان، خانم رامهرمزی به عنوان مشاور و کارشناس در کنار ایشان قرار داشتند و این همکاری بسیار مؤثر واقع شد.
در این مدت، شورای تخصصی برای موضوعات مرتبط با گروه تشکیل شده بود و افراد برجستهای چون خانم رامهرمزی، آقای حمید حسام و آقای مصطفی رحیمی در آن حضور داشتند که تجربیات آنها در شکلگیری آثار و پروژهها مورد استفاده قرار گرفت.
آشنایی نویسنده با آقای سرهنگی نیز در این دوره اتفاق افتاد و در جلسات با آقای دادمان، موضوع تغییر رویکرد دفتر هنر و ادبیات بیداری مطرح گردید. در نهایت پیشنهاد برونسپاری مسئولیت دفتر به نویسنده داده شد.
آقای دادمان به حفظ فعالیتهای قبلی دکتر رحماندوست تاکید داشتند، اما هدفشان هدایت دفتر به سمت تولید آثار در حوزه بینالملل بود. افزون بر این، ایشان بر این باور بودند که باید «بیداری» به عنوان جریانی از مقاومت در خارج از مرزهای ایران تعریف شود.
آقای دادمان خواستار این بودند که دفتر هنر و ادبیات بیداری به جایگاهی مشابه دفتر ادبیات مقاومت برسد. رویه جدید در سال ۱۴۰۱ پیشنهاد شد و پس از آن نویسنده در تیرماه ۱۴۰۲ به دفتر منصوب گردید.
نخستین روزهای فعالیت، نویسنده نیازمند آشنایی با محیط کار و پروژههای قبلی بود. ایشان همچنین از خانم رامهرمزی دعوت کرد تا به گروه ملحق شوند و همکاریهای مشترک خود را آغاز کردند.
در آغاز کار، نویسنده مسئولیت پروژههای پیشین و ایدههای ناپایدار را به عهده داشت و به دنبال تعیین تکلیف این پروژهها بود. در کنار این، تعریف و پیادهسازی پروژههای جدید نیز در دستور کار قرار گرفت.در پی آغاز فعالیتهای جدید دفتر هنر و ادبیات بیداری، تحولی جدی در منطقه به وقوع پیوست؛ عملیات «طوفانالاقصی» که در تاریخ ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد.
این تحولات بیتردید تأثیر عمیقی بر مأموریتها و پروژههای این دفتر داشت و آن را به ضبط و روایت وقایع اخیر نزدیکتر کرد. از آن زمان به بعد، موضوع فلسطین و مسئله مقاومت به یکی از مسائل اصلی بینالمللی تبدیل شد و وقایع متعددی از جمله شهادت سرداران و فرماندهان مقاومت و تحولات جبهههای مختلف در این زمینه به وقوع پیوست.
مأموریت دفتر به دلایل مختلف در این مدت تغییر کرد و به شدت از رویدادهای جاری تأثیر پذیرفت. انتظار از دفتر برای ثبت وقایع و پروژههای مرتبط با مقاومت به طور محسوسی افزایش یافت و آن را به یکی از مراکز مهم پیگیری این فعالیتها تبدیل کرد.
همچنین، این تغییر تحولی در رویکرد فرهنگی و ادبی دفتر بهوجود آورد. با هدف پیگیری دغدغههای فرهنگی، دفتر به شکلدهی یک جریان ادبی در زمینه موضوعات بینالمللی و مقاومت پرداخت.
یکی از پروژههای کلیدی دفتر در این دوره جدید، انتشار کتاب «لهجههای غزهای» بود که به زندگی روزمره مردم غزه پرداخته و سعی در ارائه روایتهای انسانی از آنها دارد. این کتاب بهویژه پس از عملیات طوفانالاقصی توجه زیادی را جلب کرد.
در واقع، «لهجههای غزهای» تلاشی بود برای نشان دادن ابعاد انسانی مردم غزه، با تأکید بر اینکه آنها صرفاً آمار نیستند، بلکه انسانهایی با آرزوها و زندگیهای واقعی هستند. این کتاب به تصویر کشیدن چالشهای روزمره این افراد میپردازد و به همین دلیل توانسته است در میان مخاطبان اثرگذار باشد.
بهطور کلی، تحولات پس از ۷ اکتبر ضرورت فعالیتهای فرهنگی و ادبی در زمینه مقاومت و انتشار روایتهای انسانی را به خوبی نمایان کرده است.### ضرورت روایتهای دقیق و عینی از زندگی مردم فلسطین
در ادامه مباحث جاری درباره فلسطین، توجه به نیاز به روایتهای عینی و مستند از زندگی روزمره مردم این سرزمین بار دیگر مطرح شده است. بسیاری از تصاویر و اطلاعاتی که معمولاً از فلسطین منتشر میشود، تنها به تشریح کلی وضعیت میپردازد و عمق دغدغههای انسانی را منعکس نمیکند. به همین دلیل، وجود پژوهشگران و روایتگران محلی که بتوانند از نزدیک به این جوامع رفته و تجربیات دستاول ارائه دهند، امری ضروری محسوب میشود.
در منطقه غزه، به دلیل شرایط خاص، اشکالی از فعالیتهای خیریه و حضور اینفلوئنسرها بهسرعت در حال رشد است. در واقع، کودکان و نوجوانان در حال مستندسازی زندگی روزمره و چالشهای خود در اردوگاهها و ویرانهها هستند و توجه گستردهای در فضای مجازی جلب میکنند.
روز هفتم اکتبر نیز بار دیگر توجه افکار عمومی را به سمت مسئله فلسطین متوجه ساخت. این رخداد فرصتی را برای تولید روایتهای انسانی و نزدیک از زندگی مردم فلسطین فراهم کرد. در این راستا، دفتر مربوطه اقدام به انتشار آثار مختلفی کرده که شامل پروژههایی با عناوینی چون «لهجههای غزهای» و «عایده» میشود. این آثار علاوه بر فلسطین، شامل موضوعات مرتبط با لبنان نیز هستند.
کتابهایی تحت عنوان مجموعه «خط سرخ» نیز به معرفی رخدادهای مهم در این مناطق پرداختهاند. این آثار شامل عناوینی چون «آزمایشگاه فلسطین» و «پنج سفر» هستند که هدف آنها نزدیکتر کردن خوانندگان به تحولات جاری فلسطین و لبنان است.
در زمینه سفرنامهها، کتابهایی به تجربیات سفر به لبنان و تشییع شهید سیدحسن نصرالله اشاره دارند که مجموعهای از مشاهدات و نظرات نویسنده را شامل میشوند.
تغییر در طراحی و هویت بصری آثار نیز در طول زمان مشهود بوده، به طوری که کتابهای اولیه با یک الگوی مشخص ارائه شدند ولی به تدریج، تغییراتی در این الگو مشاهده شد.
در کوشش برای ارتقاء مفهوم «بیداری»، دفتر هنر و ادبیات بیداری با ایجاد «رده بیداری» در انتشارات حوزه هنری، به دنبال هویتبخشی به آثار مرتبط با مقاومت و تحولات بینالمللی است. این طرح به ناشران اجازه میدهد که آثار مرتبط به بیداری را، فارغ از نویسنده، در یک طبقهبندی منظم قرار دهند.
این تلاشها به منظور تسهیل در شناسایی و دسترسی به آثار مرتبط با مسئله فلسطین و سایر موضوعات بینالمللی، به صورت جامع و یکپارچه انجام میشود.**بررسی مفهوم «بیداری» در حوزه بینالمللی**
مخاطبان میتوانند با مراجعه به این رده، آثار مرتبط با موضوعات بینالمللی را شناسایی کنند. در این راستا، اهمیت تعریف دقیق مفهوم «بیداری» مطرح است. خانم رامهرمزی مطالعاتی جامع در این زمینه انجام داده و به تحلیل ریشههای بیداری اسلامی پرداخته است. همچنین، بررسی کاربرد مفهوم «بیداری» در سخنان امام خمینی (ره) موضوع دیگری بود که مورد توجه قرار گرفت.
بیداری، یکی از مفاهیم پرکاربرد در گفتار امام خمینی (ره) است. ایشان از سال ۱۳۴۲ ملتها را به بیداری دعوت کرده و ضرورت آن را در برابر استعمار و غارت منابع خاطرنشان کردهاند. این مفهوم به دوران پس از انقلاب اسلامی محدود نمیشود و در اندیشه امام، پایههای قدیمیتری دارد.
هدف اصلی این پژوهشها، فراهم کردن مقدمهای برای هر کتاب منتشر شده در این رده است تا مخاطبان دقیقا مفهوم بیداری، ریشههای آن و شخصیتها و جریانات مرتبط را درک کنند. سوالی که به وجود آمد این بود که آیا بیداری تنها به «بیداری اسلامی» مربوط میشود یا شامل مفاهیم گستردهتری نیز میشود؟ به طور مثال، جنبشهایی ضد استعمار در آمریکای لاتین که ماهیت اسلامی ندارند، آیا در دامنه بیداری قرار میگیرند؟
در نهایت، چارچوب موضوعی برای دفتر تعریف شد. هسته اصلی فعالیتها بر «بیداری اسلامی» و جبهه مقاومت تمرکز دارد. کشورهایی همچون لبنان، عراق، یمن و سوریه در این اولویت قرار دارند. به علاوه، کشورهای دیگر که به طور مستقیم عضو این جبهه نیستند، اما از لحاظ فرهنگی و سیاسی ارتباط نزدیک دارند، نظیر افغانستان و تاجیکستان، نیز مورد توجه قرار خواهند گرفت.
در حلقههای دورتر، فعالان ضدصهیونیستی و حامیان فلسطین در کشورهای مختلف، حتی آنان که مسلمان نیستند، تحت این مفهوم ممکن است قرار گیرند. به عنوان مثال، کنشگران در آمریکا و آمریکای جنوبی در این طرح گنجانده میشوند. بدین ترتیب، مفهوم بیداری به بیداری جهانی گسترش مییابد و نه تنها محدود به بیداری اسلامی است.
این به معنای نادیده گرفتن اولویتها نیست. منابع و بودجههای دفتر عمدتاً روی کشورهای مرکزی و اولویتهای اصلی متمرکز است و هر چه از این هسته فاصله بگیریم، تولیدات نیز کاهش مییابد، هر چند دیگر جریانات نیز نادیده نخواهند ماند.
در این راستا، پروژههای متعددی درباره یمن در حال شکلگیری است و احتمالاً دو کتاب جدید در این مورد منتشر خواهد شد. همچنین، یک اثر شناسنامهای درباره یمن آماده است. این آثار تلاشی هستند برای معرفی جریانات فکری، اجتماعی و سیاسی یمن به مخاطبان ایرانی.
به همین دلیل، ایجاد «رده بیداری» به عنوان یک طبقهبندی کتابشناختی در نظر گرفته نشده، بلکه تلاش برای هویتسازی و برندسازی برای این حوزه است. تجربه مرکز اسناد و تحقیقات نشان داده که برند مشخص به انسجام و شناسایی آثار کمک خواهد کرد.
در نهایت با ایجاد این رده، هر کتابی پیرامون بیداری که مطابق با معیارها باشد، چه توسط دفتر و چه نهادهای دیگر تولید شده باشد، در «رده بیداری» قرار میگیرد. به تازگی، حدود ۲۵ کتاب در این رده منتشر شده و ۱۰ اثر دیگر در حال آمادهسازی است. همچنین، حدود ۶۰ پروژه تحقیقاتی در حال بررسی یا تولید در موضوعات گوناگون در دست اجراست. این آثار همچنین به تدریج در حال شکلگیری به عنوان یک نشان مشخص برای شناسایی آثار بینالمللی هستند.
