ریحانه اسکندری: با نزدیک شدن به زمان اجرا، نشاط و انرژی گروه جوان در سالن به وضوح حس میشود.
بازیگران جوان مشغول رفت و آمد هستند و بخشی از تیم پشت صحنه برای اجرای نخستین خود آماده میشوند؛ جالب اینجاست که یک پسربچه کوچک بهعنوان جایگزین مسئول اصلی، بلیتهای تماشاگران را بررسی میکند.
این شور و هیجان پیش از اجرا بیشتر به یک نمایش اولیه تعلق دارد تا به یک اجرای مذهبی کلاسیک.
نمایش «آنتاگونیستهای خاکستری» به نویسندگی سیدمرتضی هاشمی گلپایگانی و امیرحسین آلادپوش، با کارگردانی علیاکبر آخوندی و تهیهکنندگی محمدعلی پیرو، به بررسی مقطعی تاریخی و واقعه صلح امام حسن(ع) با معاویه میپردازد. این داستان که بارها در روایتهای تاریخی و مذهبی بازگو شده، بهطور حرفهای و جامع در قالب یک نمایش شکل نگرفته بود.
یکی از دلایل جلب توجه مخاطبان جوان، تازگی موضوع نمایش است. پیرو در اینباره میگوید: «ما آثار زیادی در تئاتر مذهبی درباره حضرت زهرا(س)، محرم و موضوعات مشابه داریم، اما در مورد امام حسن(ع) و بهویژه ماجرای صلح ایشان، آثار حرفهای کمتری وجود دارد. شاید اگر از یک فرد مذهبی بخواهید داستان صلح امام حسن(ع) را تعریف کند، اطلاعات دقیقی نداشته باشد.»
به گفته محمدعلی پیرو، هدف اصلی گروه تنها بازگویی یک واقعه تاریخی نبوده است: «دغدغه ما این بود که منظومه فکری امام حسن(ع)، شرایط اجتماعی آن زمان و دلایل تصمیمات وی را به مخاطب منتقل کنیم. سوال محوری این است که چرا امام حسن(ع) تصمیم به صلح گرفت و چه عواملی در این انتخاب تأثیرگذار بودند.»
قصهای که به امروز بازمیگردد
تماشای این نمایش تنها به تاریخ محدود نمیشود. داستان آن بهنوعی برای مخاطب امروزی هم امکان مقایسه و همدلی را فراهم میآورد؛ بهویژه در مورد موضوعاتی مانند صلح، حفظ نیروی انسانی و تصمیمگیری در شرایط بحرانی.
عجیب اینکه این تطابق از ابتدا در طراحی نمایش مدنظر نبوده است. پیرو میگوید متن نمایش مدتها پیش از وقوع شرایط فعلی نوشته شده است: «زمانی که متن نوشته شد، هیچگاه پیشبینی نمیکردیم که رویدادهایی که بعدها در کشور رخ داد، اینچنین نمود پیدا کند. این متن کاملاً تاریخی است و هیچ نشانی از شرایط امروز ایران ندارد.»
اما بعد از بروز دو جنگ، شرایط جدیدی به اثر داده شده است: «اتفاقات اخیر باعث شده این متن برای مخاطب معاصر نیز معنا پیدا کند. مخاطب ممکن است موضوعات مربوط به صلح ایران و آمریکا یا شرایط کنونی را با این روایت کنار هم بگذارد و از خود بپرسد که نقش او در این زمینه چیست.»
او تأکید میکند که این برداشت به تماشاگر تحمیل نخواهد شد: «ما نمیخواهیم بگوییم که مخاطب باید تفسیر خاصی داشته باشد. این نمایش یک روایت تاریخی است و مخاطب آزاد است بر اساس تجربیات خود آن را تفسیر کند.»
به همین دلیل، موضوعی ساده در ذهن تماشاگر شکلی میگیرد: صلح یا ادامه جنگ؟ آیا در صورت نیاز به صلح، میتوان حفظ یکپارچگی و جلوگیری از تضعیف نیروها را در اولویت قرار داد؟
این نمایش پاسخ قطعی به این سوال نمیدهد و بیشتر فضایی برای تفکر و تصمیمگیری به مخاطب میدهد.
دوستداران که از صحنه دور میشوند
یکی از تصاویری که به طور خاص به نمایش جذابیت میبخشد، زمانی شکل میگیرد که یاران امام حسن(ع) به تدریج از او فاصله میگیرند. بازیگران از سمت او به طرف دیگر صحنه، نزدیک به مقام معاویه، حرکت میکنند و بدون نیاز به توضیحات اضافی، تصویری از تنهایی امام را به تصویر میکشند.
پردههای سفید دور صحنه فضایی شبیه خیمه را ایجاد کرده و طراحی صحنه سعی دارد بیش از آنکه فقط به عنوان دکور باشد، بخشی از روایت به شمار آید. نورپردازی نیز در این راستا عمل میکند و بیشتر از روشن کردن بازیگران، به تغییر فضای صحنه و انتقال حس موقعیتها کمک میکند.
پیرو در اینباره میگوید: «برای ما مهم بود که عناصر صحنه تأثیرگذار باشند و داستان را به خوبی منعکس کنند.»
**حضور عناصر نوآورانه در نمایش “آنتاگونیستهای خاکستری”**
در نمایش “آنتاگونیستهای خاکستری”، هدف اصلی تنها روایت تاریخ نیست، بلکه طراحان سعی دارند با بهرهگیری از طراحی صحنه، نورپردازی و تحرک بازیگران، به مخاطبان کمک کنند تا بهتر موقعیتهای مختلف را دریابند.
یکی از ویژگیهای متمایز این نمایش، حضور فعال گروه نواست. این گروه برخلاف رویه معمول که در گوشه سالن نشسته و به اجرا میپردازد، به روی صحنه آمده و در داستان نواختی نقش ایفا میکند. پیرو، یکی از دستاندرکاران این پروژه، به این نکته اشاره میکند که اعضای گروه نه تنها در حال نواختن بلکه در صحنه نیز معطوف به حرکت و اکت هستند.
اجراهای زنده و تعاملات موسیقایی در این نمایش به طور همزمان انجام میشود؛ هر تکنواز و گروهخوان به صورت مستقل تجهیز شده و صداها در لحظات مناسب ترکیب میشوند. این تجربه برای اعضای نوا نیز تازگی دارد. صالح میلانی، یکی از هنرمندان این گروه، که سابقهای طولانی در زمینه نواختن دارد، این بار برای نخستین بار بر روی صحنه حضور یافته است.
با اینکه گروه نوا به طور تخصصی بازیگر نیست، در این اجرا برخی اعضا با حرکات خاص و الگوهای نمایشی وارد داستان میشوند. تمرینات آنها به صورت هماهنگ با متن و فرصتی مناسب صورت گرفته تا این تغییرات به خوبی با نمایش هماهنگ شود.
**چالشهای بازیگران جوان**
بخش عمده گروه بازیگران متشکل از جوانانی است که با چالشهای خاصی روبهرو هستند. این بازیگران باید همزمان دیالوگها را به یاد داشته باشند و حرکت خود را کنترل کنند. به ویژه در صحنههای مرتبط با سربازان، این ترکیب موجب ایجاد ریتمی خاص شده است. پیرو توضیح میدهد که انتخاب این بازیگران از میان گروههای مختلف تئاتر مذهبی صورت گرفته است و نیروهای با تجربهای برای این پروژه برگزیده شدند.
نقش معاویه در این نمایش به خوبی به تصویر کشیده شده و بازیگر این نقش توانسته است تا حدی ترس و تهدید را به کودکان منتقل کند. یکی از بچهها بعد از تماشا به طور جدی اعلام کرده که از معاویه میترسد، که نشان دهنده تأثیرگذاری واقعی این شخصیت است.
**حضور مفضل به عنوان یک همراه**
شخصیت مفضل در طول نمایش به طور مداوم در صحنه باقی میماند و در موقعیتهای مختلف، همواره در کنار تماشاگران قرار دارد. پیرو در این باره تأکید میکند که وجود مفضل فضای نمایش را بهگونهای میسازد که تماشاگران احساس کنند در دل ماجرا قرار دارند و وقایع را از نزدیک دنبال میکنند.گروه فرهنگی هنری «ماها»، با هدف داستانگویی تاریخی، نمایشی تحت عنوان «آنتاگونیستهای خاکستری» را به صحنه آورده است. به گفته تهیهکننده، این داستان تاریخی به دلایلی زمانبر است، ولی گروه تلاش کرده تا آن را در مدت زمان مناسبی جمعبندی کند.
علیاکبر آخوندی، کارگردان نمایش، ایده اصلی نمایش را مطرح کرده و پس از همکاری با نویسندگان با تجربه، متن نهایی شکل گرفته است. پیرو، یکی از اعضای گروه، اظهار دارد که عدم وجود متنهای متقن در زمینه صلح امام حسن (ع) از دلایل اصلی اجرای این طرح است.
گروه «ماها» به عنوان یک واحد مستقل تنها یک سال از تأسیس آن میگذرد و در این مدت تلاش کردهاند آثار مرتبط با امام حسن (ع) را تولید کنند. پیرو میگوید که این نمایش اولین تجربه آنها در این حوزه است. با این حال، گروه به دنبال گسترش دامنه فعالیتهای خود به آثار اجتماعی نیز هست.
اهمیت جذب مخاطب جوان باعث شده تا گروه به ملاحظات مدرنتری در زمینه طراحی بصری و فضای مجازی توجه کند. پیرو تأکید میکند که برای جذب نسل جوان، باید به سلیقه و نیازهای آنها توجه کرد و به همین دلیل، بسیاری از تولیدات رسانهای با استفاده از هوش مصنوعی انجام میشود.
نمایش «آنتاگونیستهای خاکستری» که قرار بود هفت تا هشت ماه پیش به صحنه رود، به دلیل شرایط نامساعد در کشور به تأخیر افتاده بود. پیرو درباره موانع اجرایی نیز صحبت میکند و به دشواریهای کار در چنین فضایی اشاره دارد.
سازندگان نمایش بر این باورند که این اثر امکان خوانشی جدید از تاریخ و مفهوم صلح را فراهم میآورد، به طوری که همزمانی آن با مسائل روز نیز بر جذابیت اثر افزوده است.مجموعهای از هنرمندان جوان با اجراهای خود در نمایش “آنتاگونیستهای خاکستری” تلاش دارند پیامی را به مخاطبان منتقل کنند. این گروه که با وجود چالشهای فراوان، خواهان برقراری ارتباط عمیق با تماشاگران است، آثار خود را به امام حسن (ع) تقدیم نمودهاند. یکی از مسئولان گروه اشاره میکند که امید دارد تماشاگران از دیدن کار لذت ببرند و احساس خوبی را تجربه کنند.
در روند اجرا، استفاده از تلفنهای همراه تماشاگران به عنوان نشانهای از توجه آنها در سالن و میزان تعاملشان با نمایش، مورد توجه قرار گرفته است. تهیهکننده این نمایش با بیان اینکه هر چه تعداد صفحههای روشن تلفن در سالن کمتر باشد، نشاندهنده درگیری بیشتر مخاطبان با صحنه است، اهمیت این موضوع را برجسته میسازد.
این نمایش، اولین اجرا را سپری میکند و بدیهی است که هنوز نیاز به اصلاحات و بهبود دارد. یکی از اعضای گروه بر لزوم حرفهای بودن کار تأکید کرده و به بازخوردهای مخاطبان برای ارتقاء کیفیت اجرا اشاره میکند.
حضور بازیگرانی چون وحید آقاپور از سینما و تلویزیون، برای گروه جوان “ماها” بسیار ارزشمند به شمار میآید و به افزایش انرژی در پشت صحنه کمک میکند. همچنان این اجرا با سالروز پیماننامه امام حسن (ع) و معاویه همزمان شده، که به جذابیت آن افزوده است.
هدف “آنتاگونیستهای خاکستری” فراتر از بازسازی یک واقعه تاریخی است؛ این نمایش به بررسی مسائل پیچیدهتری مانند صلح، تنهایی، همراهی و تصمیمگیری در شرایط دشوار میپردازد. تلاش گروه برای نجات روایت تاریخی از خلال واکنشهای تماشاگران بهخوبی مشهود است، خصوصاً در میان کودکان کنجکاو و همچنین در نحوه بازی بازیگران جوان.
“آنتاگونیستهای خاکستری” در آغاز راه خود است اما انتخاب سوژههای کمتر مورد توجه، فرم اجرایی نو و قابلیت تفسیرهای مختلف، باعث شده تا نمایش در ذهن مخاطبان سؤالاتی مهم درباره صلح و ایستادگی در موارد بحرانی باقی بگذارد.
