**سخنرانی جنجالی لاله مرزبان در جشنواره ونیز**
در هشتادوسومین جشنواره فیلم ونیز، لاله مرزبان برنده جایزه بهترین بازیگر زن بخش «افق‌ها» برای بازی در فیلم «مراقب» ساخته محسن قرایی شد. این فیلم که با نام «خانه در حال سقوط» نیز شناخته می‌شود، همکاری مشترکی میان ایران، آلمان و آمریکا است.
مرزبان پس از دریافت جایزه، با فراتر رفتن از تشکرات معمول، به بیان مسائل مهمی پرداخت و از مردم ایران یاد کرد که به گفته‌اش «زیر سنگین‌ترین فشار تاریخ» زندگی می‌کنند. او جایزه‌اش را به زنان ایرانی تقدیم کرد و بر بهای سنگین آنها برای کسب حداقل آزادی تأکید کرد. در ادامه، مرزبان بر حفظ امید در میان چالش‌های زندگی تأکید کرد.
این سخنان به سرعت توجه رسانه‌ها و مقامات نزدیک به حاکمیت را جلب کرد و انتقادات از محتوای اظهارات او شدت گرفت. این اتفاق در تاریخ جشنواره‌ها و مراسم بزرگ سینمایی نشان می‌دهد که استفاده از این تریبون‌ها برای بیان مسائل سیاسی و اجتماعی، جدید نیست.
**تاریخچه سیاسی‌کاری در جوایز سینمایی**
در تاریخ جوایز سینمایی، نمونه‌های مشهوری از استفاده سیاسی این تریبون‌ها وجود دارد. یکی از آنها به سال 1975 بازمی‌گردد که برت اشنایدر، تهیه‌کننده مستند «قلب‌ها و ذهن‌ها»، پیام یک دیپلمات ویت‌کنگ را در حین دریافت جایزه اسکار بهترین مستند قرائت کرد. این حرکت واکنش‌های زیادی را به همراه داشت و فرانک سیناترا تصریح کرد که آکادمی مسئول این اظهارات نیست.
دو سال بعد، ونسا ردگریو به دلیل مواضع سیاسی‌اش و مشارکت در مستند «فلسطینی»، با اعتراضاتی روبرو شد. او برای بازی در فیلم «جولیا» برنده جایزه بهترین بازیگر زن مکمل شد. در حالی که مراسم برگزاری در حال انجام بود، گروه‌های مختلفی به مناسبت این انتخاب تجمع کردند، که نشان‌دهنده ابعاد سیاسی مراسم‌های سینمایی است.
این وقایع نقطه عطفی در تاریخچه ارتباط سینما با سیاست به شمار می‌روند و نشان می‌دهند که این سنخ از واکنش‌ها، بخشی از فرهنگ سینمایی محسوب می‌شود.در مراسم اهدای جوایز اسکار، ونسا ردگریو ضمن دریافت جایزه، از فیلم خود و همکارانش تقدیر کرد، اما در ادامه به اعتراض‌های اخیر اشاره کرده و اعلام کرد که آکادمی نباید به فشار معترضان تن دهد. این سخنان او با واکنش‌های ناهمگون حاضران روبه‌رو شد. ردگریو همچنین اعلام کرد که با یهودستیزی و فاشیسم مخالف است و به مبارزه با این دو ادامه خواهد داد.
چند ساعت بعد، در هنگام اعلام برنده جایزه بهترین فیلمنامه، پدی چایفسکی به سخنان ردگریو واکنش نشان داد و گفت که استفاده از این مراسم برای بیان نظرات سیاسی شخصی را درست نمی‌داند. او معتقد بود که یک جایزه سینمایی نیازی به چنین بیانیه‌هایی ندارد و سخنانش با تشویق حاضران مواجه شد.
در این راستا، مراسم اسکار 1978 به کانون بحثی تبدیل شد که آیا تریبون دریافت جوایز می‌تواند به طرح مسائل سیاسی اختصاص یابد یا صرفاً باید به تقدیر از هنرمندان محدود شود. این جدال لفظی بین ردگریو و چایفسکی به نمونه‌ای ماندگار از سیاسی شدن مراسم اسکار بدل گردید.
یک حرکت بسیار معروف در دهه 1970، امتناع مارلون براندو از دریافت جایزه‌اش بود. در مراسم اسکار 1973، براندو برای فیلم «پدرخوانده» برنده بهترین بازیگر مرد شد اما به دلایل اعتراض به نحوه نمایش بومیان آمریکا در سینما، از دریافت جایزه‌اش امتناع کرد و ساشین لیتل‌فدر را به نمایندگی از خود فرستاد. لیتل‌فدر در سخنرانی خود به اعتراضات بومیان اشاره کرد و این اقدام به صحنه‌ای برای طرح مسائل حقوق بومیان تبدیل شد.
آکادمی اسکار در سال 2022 به خاطر رفتارهای نادرست با لیتل‌فدر عذرخواهی کرد و نقش او در آن شب را بخشی از تاریخ آکادمی دانست. براندو اگرچه نخستین هنرمند نبود که به مسائل اجتماعی در این مراسم پرداخت، اما یکی از بارزترین نمونه‌های استفاده از لحظه دریافت جایزه به عنوان تریبونی برای اعتراضات اجتماعی شد.
در سال 2003، مایکل مور همزمان با دریافت جایزه بهترین مستند برای «بولینگ برای کلمباین»، سخنرانی خود را به یکی از انتقادی‌ترین مواضع ضدجنگ اختصاص داد. سخنان او در بحبوحه آغاز جنگ عراق به اوج خود رسید و به عنوان نقطه عطفی در تاریخ مراسم اسکار شناخته شد.در مراسم جوایز اسکار سال ۲۰۰۳، مایکل مور به محض دریافت اسکار بهترین مستند، با دعوت از نامزدهای دیگر، از حمایت آنها از سینمای غیرداستانی یاد کرد. او سپس به شدت از سیاست‌های دولت جورج دبلیو بوش و جنگ عراق انتقاد کرد و گفت که آمریکا در شرایطی است که رئیس‌جمهوری مردم را به جنگ می‌فرستد. این اظهارات منجر به واکنش‌های متفاوتی در سالن شد، به طوری که بخشی از حاضران او را تشویق کردند و در عوض، دیگرانی به شدت اعتراض کردند.
در حالی که ارکستر مراسم به نواختن پرداخت تا سخنرانی مور را به پایان برساند، تلاش‌ها برای خارج کردن او از صحنه به تصویری ماندگار تبدیل شد. گزارش‌ها از ادامه تشویق و اعتراض‌ها حکایت دارد که این سخنرانی را به یکی از جنجالی‌ترین لحظات سیاسی تاریخ اسکار تبدیل کرد. اهمیت این سخنرانی تنها به محتوای آن محدود نمی‌شود؛ بلکه زمان برگزاری نیز بر ارزش سیاسی آن می‌افزود، زیرا این مراسم همزمان با آغاز جنگ عراق برگزار می‌شد و به همین دلیل فضای سیاسی آمریکا و هالیوود تحت تأثیر این جنگ قرار داشت.
سال‌های بعد، موضوعات مختلفی همچون حقوق زنان، محیط‌زیست و مهاجرت نیز از تریبون اسکار مطرح شدند. در سال ۲۰۱۵، پاتریشیا آرکت در سخنرانی خود خواستار برابری دستمزد برای زنان شد که با تشویق قابل توجهی از سوی حاضران روبرو گردید. یک سال بعد، لئوناردو دی‌کاپریو در نخستین اسکارش، بخش مهمی از صحبت‌هایش را به تغییرات اقلیمی اختصاص داد و به ضرورت همکاری در این زمینه تأکید کرد.
در مراسم اسکار ۲۰۱۹، رامی مالک با اشاره به تجربه شخصی‌اش به عنوان فرزند مهاجران مصری و نیز به مسائل هویتی پرداخت. او با تأکید بر ساخت فیلمی درباره فردی مهاجر و همجنس‌گرا، بر اهمیت روایت داستان‌های مشابه تأکید کرد. اسپایک لی نیز که اسکار بهترین فیلمنامه اقتباسی را برای «بلکککلنزمن» دریافت کرد، سخنرانی‌ای با محتوای آشکار اجتماعی و سیاسی داشت و به تاریخ نژادپرستی و برده‌داری در آمریکا اشاره کرد. او از مردم خواست در انتخابات ۲۰۲۰ مشارکت کنند و میان «عشق» و «نفرت» انتخاب کنند.
این موارد نشان‌دهنده این است که استفاده از تریبون اسکار برای طرح مسائل اجتماعی و سیاسی در دهه‌های اخیر به امری رایج تبدیل شده و موضوعاتی چون حقوق زنان، تغییرات اقلیمی و هویت در این سخنرانی‌ها بارها مورد اشاره قرار گرفته‌اند.### تریبون سینما و جنجال‌های سیاسی: مرور تاریخچه
در سال ۲۰۱۹، رامی مالک در حین دریافت جایزه اسکار بهترین بازیگر مرد برای فیلم «حماسه کولی»، به تحولات اجتماعی و حقوق بشر پرداخت. وی سینما را به عنوان ابزاری برای نمایاندن صدای بی‌صدایان معرفی کرد.
در سال ۲۰۲۰، واکین فینیکس نیز هنگام دریافت اسکار بهترین بازیگر مرد برای نقش خود در «جوکر»، به موضوعات حقوق حیوانات و مسئولیت‌های اجتماعی اشاره کرد و از سینما به عنوان تریبونی برای ابراز نظرات سیاسی بهره برد.
### جشنواره کن: تداوم حضور صداهای سیاسی
جشنواره فیلم کن از دیرباز به بخشی از هویت خود، فیلم‌های سیاسی و اجتماعی را گنجانده و برخی برندگان در زمان دریافت جوایز، از این فرصت برای بیان دیدگاه‌های سیاسی خود استفاده کرده‌اند. در سال ۲۰۰۶، کن لوچ با فیلم «بادی که بر مرغزار می‌وزد»، نخل طلای این جشنواره را از آن خود کرد. این فیلم داستانش را در بطن مبارزات ایرلند در دهه ۱۹۲۰ از مبارزه برای استقلال و جنگ داخلی روایت می‌کند.
بعد از دریافت جایزه، لوچ به پیوند تاریخ استعمار بریتانیا و نیاز به مواجهه با آن پرداخت و گفت: «شاید با گفتن حقیقت در مورد گذشته، بتوانیم حقیقت را در مورد حال نیز دریابیم.» این اظهارات در بستر مناقشات پیرامون تاریخ استعماری بریتانیا و ارتباط آن با مسائل سیاسی معاصر به طور گسترده‌ای مورد توجه قرار گرفت.
### جنجال‌های اخیر: فراخوانی به تغییر
یکی از موردهای بحث‌برانگیز اخیر، سخنرانی ژوستین تریه در سال ۲۰۲۳ بود. او پس از دریافت نخل طلا برای فیلم «آناتومی یک سقوط»، انتقادهای شدیدی به سیاست‌های دولت فرانسه و اصلاحات بازنشستگی وارد کرد و در مورد «تجاری‌شدن فرهنگ» نیز هشدار داد. این سخنرانی در فرانسه سروصدای زیادی برانگیخت و به بحث‌های مجددی درباره ارتباط بین دولت، اقتصاد و حمایت مالی سینما دامن زد.
در جشنواره کن، ابراز نظرات سیاسی به سخنرانی برندگان محدود نمی‌شود، بلکه ممکن است نشان‌دهنده انتخاب هیأت داوران یا فضای کلی جشنواره باشد. این موضوع به خوبی نشان‌دهنده اهمیت روشنفکری و پیوستگی سینما با مسائل اجتماعی و سیاسی است.**برلین؛ جشنواره‌ای که با سیاست پیوند خورده است**
برلیناله به‌عنوان یکی از جشنواره‌های بزرگ سینمای اروپا، به خاطر همسویی سینما و سیاست شناخته می‌شود. تاریخچه این جشنواره و تأکید آن بر سینمای اجتماعی، سبب شده تا مسائل سیاسی بارها در نشست‌ها و جوایز آن مطرح شوند.
در سال ۲۰۲۳، گلشیفته فراهانی، که در هیأت داوران جشنواره حضور داشت، در سخنانی درباره وضعیت ایران و موضوع آزادی در جهان بیان نظر کرد. یک سال بعد، رخدادهای جهانی مانند جنگ غزه، جنگ اوکراین و افزایش جریان‌های راست افراطی در اروپا در کانون توجهات برلیناله قرار گرفتند. در مراسم پایانی، برخی برندگان به مسائلی چون جنگ غزه و فلسطین اشاره کردند که منجر به این شد که مسئولان جشنواره تأکید کنند اظهارات آنها نمایانگر موضع رسمی جشنواره نیست.
در سال ۲۰۲۵، تیلدا سوینتون هنگام دریافت خرس طلای افتخاری، درباره خشونت و اوضاع سیاسی جهان صحبت کرد و سینما را فضایی فراتر از مرزها توصیف کرد. همچنین، رادو ژوده، برنده جایزه بهترین فیلمنامه، نگرانی خود از انتخابات آلمان و رشد راست افراطی را به تصویر کشید و یادآور شد که این موضوعات اهمیت بالایی در آینده سیاسی کشور دارند.
**ونیز؛ از تاریخ سیاسی تا سخنان مرزبان**
جشنواره ونیز نیز شاهد سیاسی‌شدن‌های مختلفی در طول تاریخ خود بوده است. این جشنواره، که از سال ۱۹۳۲ آغاز شده‌است، در دوران فاشیسم و همچنین اعتراض‌های سال ۱۹۶۸ تحت تأثیر قرار گرفت. با این حال، سخنرانی‌های سیاسی در ونیز به‌طور مکرر ثبت نشده‌اند و همین امر باعث می‌شود سخنان لاله مرزبان در دوره اخیر بیشتر به عنوان بخشی از یک سنت گسترده‌تر در استفاده از تریبون جشنواره‌ها برای بیان مسائل اجتماعی و سیاسی تلقی شود.
**تریبون جشنواره‌ها برای سینماگران ایرانی**
سینماگران ایرانی نیز در سال‌های مختلف از این تریبون‌ها برای بیان دیدگاه‌های خود درباره سینما و مسائل اجتماعی و فرهنگی بهره برده‌اند. یکی از نمونه‌های برجسته، پیام اصغر فرهادی در مراسم اسکار ۲۰۱۷ است که برای فیلم «فروشنده» به دلیل محدودیت‌های سفر، در مراسم حضور نیافت. این پیام تأکید بر همدلی میان ملت‌ها داشت و بیانگر اهمیت کنار گذاشتن مرزهای سیاسی بود.
در جشنواره کن نیز سینماگران ایرانی در سخنرانی‌های خود در مورد مسائل فرهنگی و اجتماعی اظهار نظر کرده‌اند. اصغر فرهادی در مراسم دریافت جایزه برای فیلم «همه می‌دانند» در سال ۲۰۱۸، بخش زیادی از سخنرانی‌اش را به تجربه همکاری سینماگران اختصاص داد و نمونه‌ای بارز از تأثیرگذاری تریبون‌های جشنواره‌ای ارائه کرد.**جشنواره‌های جهانی و بیان دیدگاه‌های سیاسی**
برخی جشنواره‌های جهانی به لزوماً مباحث سیاسی مبدل نمی‌شوند. در سال‌های اخیر، هنرمندان ایرانی مانند گلشیفته فراهانی و جعفر پناهی در جشنواره‌های بین‌المللی به مسائل اجتماعی و فرهنگی ایران پرداخته‌اند. در این راستا، سخنرانی لاله مرزبان در جشنواره ونیز نیز می‌تواند به عنوان بخشی از تاریخچه حضور سینماگران ایرانی در این تریبون‌ها محسوب شود. این پلتفرم‌ها به گاهی از معرفی فیلم‌ها و اهدای جوایز فراتر می‌روند و به جایگاهی برای بیان دیدگاه‌های شخصی هنرمندان تبدیل می‌شوند.
**لحظاتی از صحنه که فراتر از جایزه‌اند**
این موارد نشان می‌دهند که مراسم جوایز و جشنواره‌ها تنها محل اعلام نام برندگان و تشکر از عوامل نیستند. گاهی چند دقیقه صحبت می‌تواند جایزه را به بخشی از یک بحث عمومی تبدیل کند. برای مثال، در سال 1973، مارلون براندو جایزه‌اش را به ابراز اعتراض تبدیل کرد و در سال 1975، اشنایدر سخنانی درباره جنگ ویتنام مطرح کرد. ردگریو در 1978 در خصوص مناقشات خاورمیانه صحبت کرد، مایکل مور در 2003 به جنگ عراق پرداخت و دی‌کاپریو به بحران اقلیمی اشاره کرد. همچنین تریه از سیاست‌های داخلی فرانسه انتقاد کرد و گلیزر در اسکار 2024 پس از دریافت جایزه‌اش، به جنگ غزه و مشکلات انسانی مربوط به آن پرداخته است.
وجه مشترک این وقایع، لزوماً همسویی موضوعات آنها نیست، بلکه تمرکز دوربین‌ها بر هنرمندان در این لحظات است. در چنین شرایطی، جایزه می‌تواند به تریبونی عمومی تبدیل شود.
سخنان لاله مرزبان نیز در این راستا قابل توجه است. این سخنرانی شاید این پرسش را مطرح کند که «آیا یک بازیگر باید در حوزه سیاسی صحبت کند؟»، اما مهم‌تر از آن این است که چرا لحظه دریافت جایزه در تاریخ سینما بارها به فرصتی برای صحبت درباره موضوعات فراگیر فراتر از سینما تبدیل شده است؟
