به گزارش خبردونی، بحران آب در ایران تنها به بخش کشاورزی محدود نمیشود. تولید برق برای گلخانهها، تأمین خوراک دام و مرغ با واردات ذرت و سویا، و همچنین نیاز نیروگاهها به آب، از جمله چالشهای دیگر هستند. این شرایط باعث شده تا بررسی نحوه مصرف آب و بازدهی هر صنعت به یک ضرورت تبدیل شود.
در دومین نشست «آب و امنیت غذایی» که توسط اندیشکده آب مؤسسه اخلاق و اندیشه شهروندی ایرانیان برگزار شد، ابوالقاسم حسنپور، پژوهشگر کشاورزی، به ظرفیتهای گلخانهای برای کاهش مصرف آب اشاره کرد. محمدعلی فرحناکیان، پژوهشگر ارشد برق و انرژی، به نقش نیروگاهها در مصرف آب پرداخت و علیاکبر باغستانی، استادیار مؤسسه پژوهشهای کشاورزی، بر وابستگی تولید پروتئینها به نهادههای وارداتی تأکید کرد.
### چالشهای تولید ۱۳۵ میلیون تن محصول
حسنپور در این نشست با بیان ویژگیهای جغرافیایی ایران، به تسهیل یا سختی شرایط تولید محصولات کشاورزی اشاره کرد. او متوسط بارندگی کشور را حدود ۲۲۵ میلیمتر اعلام کرد و گفت: رطوبت پایین و اختلاف دما در شب و روز، بعضی از مزیتها در این زمینه به شمار میروند. به گفته او، ایران سالانه بین ۱۶۰۰ تا ۳۴۰۰ ساعت تابش آفتاب دارد که بهویژه در تولیدات پاییزه و زمستانه حائز اهمیت است.
با این وجود، حسنپور دو محدودیت عمده در مسیر تولید سالانه ۱۳۵ میلیون تن محصول کشاورزی را آب و انرژی عنوان کرد.
### مزایای و معایب گلخانهها
توسعه گلخانهها، به عنوان یکی از راهکارهای کاهش فشار بر منابع آبی، در دو دهه گذشته افزایش یافته و سطح زیر کشت آن به ۲۵ هزار هکتار رسیده است. اما نیازهای این گلخانهها به آب و انرژی متفاوت است. حسنپور مصرف آب در گلخانهها را بین ۷ تا ۱۵ هزار مترمکعب در هکتار در سال اعلام کرد. همچنین مصرف برق در آنان بین ۴ تا ۵۲ هزار کیلووات ساعت متغیر است.
این پژوهشگر تأکید کرد که صرفهجویی در مصرف آب نیاز به تکنیکهای جدید دارد و انتقال کشت به گلخانه تنها بخشی از راه حل است.
### مصرف آب در نیروگاهها
فرحناکیان گفت که نیروگاههای ایران سالانه ۱۲۵ میلیون مترمکعب آب مصرف میکنند. هرچند این میزان در مقایسه با مصرف کل آب کشور مقدار کمی به نظر میرسد، اما تأثیر آن بر سیاستهای مدیریت منابع آبی کشور قابل تأمل است.### مصرف آب در نیروگاهها و چالشهای مدیریت منابع
بر اساس اطلاعات موجود، نزدیک به ۸۵ درصد از آب مصرفی در نیروگاههای قدیمی، که برخی از آنها بیش از سی سال عمر دارند، در سیستمهای سرمایشی برجهای خنککن تر مصرف میشود. این نیروگاهها برای تولید هر کیلووات ساعت برق بین دو تا سه لیتر آب استفاده میکنند، در حالی که نیروگاههای جدید با سیستمهای برج خشک به تنها دو دهم لیتر آب نیاز دارند.
برای کاهش مصرف آب در نیروگاههای قدیمی، دو روش اصلی قابل اجراست: تغییر سیستم خنککن از برج تر به خشک و استفاده از پساب شهری به جای آب خام. کارشناسان به این نتیجه رسیدهاند که برای کاهش مصرف آب نیروگاهها به حدود یک دهم وضعیت کنونی بیش از ۱.۵ میلیارد دلار سرمایهگذاری نیاز است. در مقابل، استفاده از پساب شهری به مبلغ تقریبی نیم میلیارد دلار ارزیابی میشود.
### مقایسه مصرف آب در کشاورزی و تولید برق
برای توضیح مصرف آب در نیروگاههای قدیمی، فرحناکیان به مصرف آب در کشاورزی اشاره کرد. اگر متوسط مصرف آب برای تولید یک کیلوگرم هندوانه را ۵۰۰ لیتر در نظر بگیریم، این میزان آب میتواند در یک نیروگاه قدیمی حدود ۲۵۰ کیلووات ساعت برق تولید کند، که معادل مصرف ماهانه یک خانوار است. این مقایسه نشان میدهد که تخصیص آب باید با توجه به ارزش اقتصادی و محصولات قابل تولید انجام شود.
### آب و امنیت غذایی
علیاکبر باغستانی، در بحث امنیت غذایی، به تاثیر بزرگی که تولید خوراک دام و طیور بر مصرف آب دارد، اشاره کرد. بر اساس یک مطالعه، بین ۷۲ تا ۸۳ درصد آب مصرفی در زنجیره تولید محصولات دامی به تولید خوراک مربوط میشود. در نتیجه، بحث درباره گوشت و مرغ باید با در نظر گرفتن نیاز به ذرت و جو باشد.
### افزایش تولید پروتئینی و چالشهای نهاده
ایران در ۱۴ سال گذشته شاهد افزایش قابل توجهی در تولید محصولات پروتئینی بوده است. تولید گوشت قرمز از حدود ۷۵۰ هزار تن به ۹۳۵ هزار تن و تولید گوشت مرغ از ۱.۷ میلیون تن به نزدیک سه میلیون تن رسیده است. همچنین تولید تخممرغ دو برابر شده و به ۱.۴ میلیون تن نزدیک شده است.
با این حال، تولید ذرت دانهای به شدت کاهش یافته و از ۱.۹ میلیون تن به حدود ۳۱۷ هزار تن رسیده است. بیماریهای اقلیمی و نیاز بالای آب برای کشت ذرت، از دلایل عمده این کاهش اعلام شده است. نیاز به ذرت در کشور حدود ۱۲ تا ۱۲.۵ میلیون تن تخمین زده میشود و تولید داخلی تنها درصد کمی از این نیاز را تامین میکند.
در این زمینه، وضعیت جو کمی بهتر است؛ تولید داخلی حدود ۲.۴ تا ۲.۵ میلیون تن است و سالانه حدود ۳.۵ تا ۳.۷ میلیون تن نیز وارد میشود. در خصوص کنجاله سویا نیز فاصله تولید و مصرف قابل توجه است، به طوری که نیاز کشور به حدود شش میلیون تن میرسد در حالی که تولید داخلی حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار تن است.به گزارش منابع مطلع، نزدیک به ۹۳ درصد از ذرت مورد نیاز کشور از طریق واردات تأمین میشود. همچنین، وابستگی ایران به کنجاله سویا حدود ۹۲ درصد و به جو تقریباً ۴۶ درصد برآورد شده است. سهم تولید داخلی در سه نهاده اصلی که در گذشته حدود ۳۸ درصد بوده، به حدود ۱۹ درصد کاهش یافته است. این در حالی است که تولید محصولات پروتئینی در کشور افزایش پیدا کرده است، به این معنی که صنعت دام و طیور بنا به نیاز، به شکل فزایندهای به واردات متکی شده است.
باغستانی، یک مقام مسئول، اشاره کرد که تولید داخلی نهادههای اصلی در سالهای اخیر به طور متوسط حدود ۱۰ درصد کاهش یافته، در حالی که عرضه این نهادهها با اتکا به واردات حدود ۷۶ درصد افزایش یافته است.
### افزایش تولید با تأثیر بیشتر بر منابع آب
تغییر در ترکیب تولید محصولات پروتئینی منجر به افزایش عرضه گوشت قرمز، مرغ، تخممرغ و شیر از ۱۱.۲ میلیون تن به ۱۵.۵ میلیون تن شده است. اما در همین بازه، ردپای آب این محصولات از ۲۹.۷ میلیارد مترمکعب به ۴۳ میلیارد مترمکعب افزایش یافت. با این حال، باغستانی یادآور شد که افزایش تولید از افزایش ردپای آب سریعتر بوده و متوسط ردپای آب تولید هر کیلوگرم این محصولات به ۲.۴ مترمکعب کاهش یافته است، که نشاندهنده کاهش مصرف آب به ازای هر واحد محصول است.
توجه به سهم بالای گوشت مرغ در این ترکیب تولید نیز حائز اهمیت است؛ به دلیل دوره تولید کوتاهتر آن، ردپای آب و انتشار گازهای گلخانهای این محصول نسبت به دیگر دامها کمتر است. با این حال، این افزایش تولید وابستگی بیشتری به نهادههای وارداتی نظیر ذرت و کنجاله سویا به همراه دارد.
باغستانی به وجود تناقض در سیاستهای غذایی ایران اشاره کرد و خاطرنشان ساخت که افزایش تولید محصولات آباقتصاد ممکن است به افزایش وابستگی به بازار جهانی نهاده بیانجامد.
### نگرانیها درباره مصرف آب و امنیت غذایی
باغستانی در ادامه به نقد سادهسازی مسئله مصرف آب در کشاورزی پرداخت و گفت که کاهش مصرف آب باید در نتیجه افزایش بهرهوری باشد. در مجموع، حدود چهار و نیم میلیون بهرهبردار در بخش کشاورزی فعالیت میکنند و معیشت میلیونها فرد به این بخش وابسته است، بنابراین امنیت غذایی یک کشور با جمعیت بیش از ۹۰ میلیون نفر نمیتواند تنها به واردات متکی باشد.
به عنوان مثال، باغستانی گفت که اگر ایران ۱۰۰ تا ۱۲۰ هزار تن گوشت بیشتر وارد کند، بخشی از فاصله موجود میان عرضه و مصرف را جبران خواهد کرد اما ممکن است که بازار جهانی همیشه چنین حجمی را تامین نکند.
### راهحلهای پیشنهادی برای بهبود وضعیت
باغستانی در راستای پیشنهاد راهحلها، بر این نکته تأکید کرد که حذف یک محصول یا نهاده کافی نیست و به جای آن نیاز به مجموعهای از اصلاحات شامل بهبود ضریب تبدیل خوراک و استفاده از علوفههای کمآببر وجود دارد. همچنین، استفاده از منابع پروتئینی جدید مانند جلبک و حشرات و بهرهبرداری از ضایعات کشاورزی از دیگر گزینهها مطرح شده است.
کشت فراسرزمینی نیز به عنوان یکی دیگر از راهکارها برای تولید محصولاتی که امکان کشت آنها در داخل کشور وجود ندارد، مطرح گردید.
در حال حاضر، ایران سالانه حدود ۱۷ میلیارد دلار صرف واردات محصولات و نهادههای کشاورزی میکند، بنابراین تغییر در جیره دام و الگوی کشت نه تنها مسئله آب، بلکه به ارز، تجارت خارجی و امنیت غذایی نیز مرتبط است.
