**علی نیکویی**، دکتری پژوهشهنر و کارشناس ارشد تاریخ ایران باستان، در مقالهای به بررسی شخصیت تاریخی «خشایارشا» پرداخته است. او در این مقاله به سنگنوشتهای در کاخ دروازه ملل در تختجمشید اشاره میکند که از زبان این پادشاه هخامنشی بیان شده و به نکات مهمی درباره شخصیت و دستاوردهای او پرداخته است.
خشایارشا، که بین اکتبر ۴۸۶ تا اوت ۴۶۵ پیش از میلاد بر ایران فرمان میراند، پسر داریوش بزرگ و نوه کوروش کبیر است. وی با اینکه برادران بزرگتری داشت، به دلیل ازدواج داریوش با شاهدخت آتوسا حق جانشینی را از بدو تولد به دست آورد.
این پادشاه هخامنشی در حالی که برادران بزرگتری داشت، با نام خشایارشا به دنیا آمد که به معنای «فرمانروای قهرمانان» است. این انتخاب نام نشاندهنده آینده پادشاهی او از ابتدا بود. خشایارشا در تاریخ هخامنشی با نام دیگری شناخته نشده است.
خشایارشا در دوران بیستساله سلطنت خود کشور وسیعی را اداره میکرد که نزدیک به ۴۲ درصد از جمعیت کل جهان آن دوران را در بر میگرفت. او با سرکوب شورشها در مصر و بابل قدرت خود را تثبیت کرده و لشکرکشیهای پدرش به یونان را ادامه داد. در نبردهای ترموپیل و آرتمیزیوم، او به پیروزیهایی دست یافت و آتن را تصرف کرد.
پس از مرگ خشایارشا، تاریخ نشان داد که او به عنوان یک پادشاه بزرگ و فاتح در تاریخ ایران باستان شناخته میشود. در رویدادهای تاریخی پس از او، نظیر حمله اسکندر مقدونی به تختجمشید، یاد او نیز زنده ماند. اسکندر در حین سوختن کاخ، به یاد خشایارشا و ویژگیهایش فکر کرد و این مساله اهمیت تاریخی او را به نمایش میگذارد. این مقاله به تحلیل شخصیت و دستاوردهای خشایارشا به عنوان یک پادشاه بزرگ پرداخته و نقش او را در تاریخ ایران باستان برجسته میکند.### تحلیل مفهوم شادی در سنگنوشته خشایارشا
مفهوم شادی در تاریخ فرهنگی ایران باستان، بهویژه در زمان خشایارشا، دارای ابعاد عمیقتری از آنچه که امروزه تصور میشود، است. در یادداشت حاضر، به بررسی نخستین خطوط سنگنوشتههای این پادشاه در کاخ ملل در تختجمشید پرداخته میشود. خشایارشا در این کتیبه از خدای بزرگ اهورامزدا یاد میکند و بیان میکند: «شادی را برای مردم آفرید!» از اینرو، این پرسش مطرح میشود که این شادی چه تعریفی دارد که به عنوان یکی از مهمترین آفریدههای خداوند شناخته شده است؟
تحلیل واژه «شادی» در زبان پارسی باستان نشان میدهد که معانی آن به سادگی به خوشحالی و خنده محدود نمیشود. در کتیبه خشایارشا، واژه «شیاتی» (šiyāti) بهکار رفته که از ریشه فعلی «šāy-» یا «šā-» گرفته شده و به معناهای «آرام گرفتن»، «راضی بودن» و «در صلح بودن» اشاره دارد. در متون اوستایی «شایتی» (šāiti) بهمعنای «خوشبختی توأم با آرامش» و در پارسی پهلوی بهصورت «شادیا» (šādīh) تبدیل شده است. این موارد نشان میدهد که در تفکر ایرانیان باستان، شادی به معنای زندگی در صلح و امنیت و دوری از آشوب بوده است.
بنابراین، وقتی خشایارشا از شادی سخن میگوید، او تنها به یک احساس گذرا اشاره نمیکند بلکه از نوعی «آرامشِ ایزدی» صحبت به میان میآورد که برای نظم بخشی به جهان خلق شده است. این دیدگاه عمیق در واقع میراثی فرهنگی است که فراتر از جنگها و کاخها، در تاریخ و فرهنگ ایران باستان باقی مانده است.
