**جنگهای ایران و روس؛ تاریخنگاری و آثار ماندگار**
به گزارش خبردونی و به نقل از ایبنا، پریسا احدیان، جنگهای ایران و روس به عنوان دو جنگ بزرگ میان ایران و امپراتوری روسیه در اوایل قرن نوزدهم، در دوران سلطنت فتحعلیشاه قاجار شناخته میشود. این جنگها به دلیل روابط خصمانه ایران و روسیه بر سر منطقه قفقاز رخ داد، جایی که روسیه ادعا میکرد برخی گروهها به دنبال خودمختاری از ایران هستند. در نهایت، این جنگها به شکست ایران و امضای عهدنامههای گلستان و ترکمنچای منجر شد و بخشهای وسیعی از خاک ایران را از دست داد.
اخیراً انتشارات «نگارستان اندیشه»، سه کتاب در این زمینه با عناوین «مآثر سلطانیه»، «تاریخ ذوالقرنین» و «از گلستان تا ترکمنچای» منتشر کرده است.
در شب ۸ تیرماه ۱۴۰۵، شمست و پنجاه و ششمین برنامه شبهای مجله بخارا به موضوع جنگهای ایران و روس و رونمایی از این آثار اختصاص داشت. در این مراسم، جمعی از استادان تاریخ نکات مهمی را درباره این جنگها مطرح کردند.
علی دهباشی، مدیرمسئول مجله بخارا، ضمن خوشامدگویی به میهمانان، تأکید کرد که جنگهای ایران و روس از حوادث تأثیرگذار دو سده اخیر ایران بوده و آثار آن در جغرافیا، سیاست و فرهنگ مشاهده میشود. وی گفت مؤلف کتاب «مآثر سلطانیه» مشاهدات مستقیم و مستند از جنگ اول ایران و روس را در اثر خود ارائه کرده و بخشهایی از تاریخ ذوالقرنین، روایت جنگهای دوم را نیز شامل میشود.
گودرز رشتیانی، استاد تاریخ دانشگاه تهران، در بخش دیگری از برنامه، به اهمیت عهدنامه ترکمنچای و تأثیرات مثبت و منفی آن پرداخته و خاطرنشان کرد که جنگهای ایران و روس موضوعاتی است که همچنان در جامعه ایران مطرح است. او افزود که قاجار با درک وضعیت زمان، در تلاش برای برقراری ائتلافهای جهانی به ناپلئون روی آورد و از انگلیسیها نیز در مذاکرات حمایت گرفت. رشتیانی همچنین اشاره کرد که جنگها تنها محدود به آذربایجان نبوده و دیگر مناطق ایران نیز نقش موثری ایفا کردند.در گزارشی تازه، اشاره شده است به نقش مسیحیان قفقاز، به ویژه گرجیها و ارمنیها، که در دو جنگ ایران و روس در کنار سربازان عباسمیرزا با نیروهای روسی جنگیدند. این مطلب توسط جواد مرشدلو، استادیار تاریخ دانشگاه تربیتمدرس مطرح شده است.
مرشدلو در ادامه به بررسی عهدنامه ترکمنچای پرداخت و تاکید کرد که این سند اغلب به عنوان سندی خفتبار شناخته میشود، اما بخشهایی از آن نیز مهم است و ناشی از اراده دیپلماتیک ایران در آن زمان بوده است. او افزود که با استفاده از این قدرت دیپلماتیک، دولت قاجار موفق به متقاعد کردن روسها برای تخلیه تبریز شد.
مرشدلو همچنین به تاریخچه جنگ ایران و روس از دوران صفویه تا جنگ قاجار پرداخت و گفت: نیاز است که دیدگاه جدیدی نسبت به این مقاطع تاریخی پیدا کنیم تا درک بهتری از وقایع داشته باشیم. او بر اهمیت چاپ متون تاریخی از دورههای مختلف تاکید کرد و گفت که ترجمه این منابع میتواند به روشن شدن جنبههای مختلف تاریخ کمک کند.
وی همچنین به رویدادهای مهم میان عهدنامه گلستان و جنگ دوم ایران و روس اشاره کرد و گفت که درک صحیح از این تاریخ نیازمند رجوع به اسناد موجود است. گزارشهای اولیه پیش از جنگ نشان میدهد که روسها برنامههایی برای تثبیت مرز در ارس داشتند و اهدافشان از پیش تعیین شده بود.
در نهایت، حسین اصغری، در بخش دیگری از این بحث، به آغاز ترجمه کتابهای مربوط به تاریخ روابط ایران و روس اشاره کرد و تفاوتهای نهفته در این منابع را با روایتهای رایج مورد بررسی قرار داد. این گفتوگوها بر ضرورت بازنگری در تاریخ روابط ایران و روس تاکید دارد.در یک نشست علمی، یکی از شرکتکنندگان به مجموعه اسناد قفقاز اشاره کرد و گفت که اگر این کتاب را با دانش امروزی میخواست ترجمه کند، این کار را نمیکرد. او مشکلاتی در نامگذاری داشت و توضیح داد که علاوه بر اینکه این کتاب توسط چهار استاد بازنگری شده، خودش نیز بیش از ده بار آن را مرور کرده است.
وی درباره شخصیت یرمولوف در تاریخ ادبیات روسیه صحبت کرد و اظهار داشت که نویسندگانی مانند پوشکین و تولستوی نیز به او اشاره کردهاند. یرمولوف به عنوان یک قهرمان جنگی شناخته میشود و حتی گریبایدوف او را “ابوالهول زمان” نامیده است. این شخصیت بهخصوص در زمان فرمانداریاش در قفقاز، نه تنها روسیسازی منطقه را پیش برد، بلکه اقداماتی غیرنظامی نیز از جمله تغییر نام خیابانها و ساخت میدانها انجام داد. او توانست مردم را از حالت شاکی به وضعیت رضایتی برساند و به جمعآوری اطلاعات از ایران و تهیه نقشهها نیز پرداخته بود.
در بخش دیگری از این نشست، محمدعلی اکبری استاد تاریخ دانشگاه شهید بهشتی درباره اهمیت عهدنامه ترکمنچای سخن گفت و تأکید کرد که چرا این واقعه تاریخی همواره در ذهن ایرانیان زنده است. به گفته او، ترکمنچای در تاریخ معاصر ایران به نمادی از یک زخم عمیق تبدیل شده است، و در عین حال یادآور خاطرهای بنیانگذار است که به گشایش پرسشهایی در تاریخ منجر میشود. او بر این نکته تأکید کرد که لحظه تاریخی به معنای تقویمی نیست، بلکه تلاقی زمانهاست که موجب پرسشگری میشود و میتوان از درد و رنجها به عنوان محرکی برای تغییر استفاده کرد.
غلامحسین زرگرینژاد، استاد بازنشسته تاریخ دانشگاه تهران نیز در این نشست بیان کرد که هدفش از تصحیح دو کتاب «مآثر سلطانیه» و «تاریخ ذوالقرنین» ایجاد امکان چاپ مجدد و تصحیح کامل آنهاست. وی درباره کتاب «مآثر سلطانیه» که اولین کتاب چاپی در تاریخ ایران است، گفت که این اثر گزارشهای مستند و معتبری از جنگهای ایران و روس را در خود دارد و ادامه داد که تاریخ ذوالقرنین نوشته میرزا خاوری نیز از همان دسته متون مهم است که بعد از آن توسط مورخان دیگر تکمیل شده است.در جدیدترین اظهارات، به بررسی نقش میرزا بزرگ، یکی از شخصیتهای مهم تاریخ ایران، پرداخته شد. وی نه تنها فقیه بلکه فیلسوف و ادیب نیز بود و آثار زیادی از خود به جا گذاشت، از جمله کتابی تحت عنوان «احکام الجهاد و اسباب الرشاد».
براساس اطلاعات ارائهشده، در زمان جنگهای ایران و روس، قرار بود که این عالم برای مذاکرات به روسیه برود. اما سفیر بریتانیا که تمایل به شکست ایران داشت، در دربار فتحعلی شاه تأثیر گذاشت و اینگونه بود که میرزا ابوالحسنخان ایلچی به عنوان نماینده ایران انتخاب شد. این اقدام منجر به مشکلاتی برای ایران شد، زیرا قراردادهای گلستان و ترکمنچای تنها توافقات متارکه جنگ به شمار میرفتند و هیچیک از این اسناد امضای رسمی فتحعلی شاه را نداشتند.
علیرغم تلاشهای میرزا ابوالحسنخان، پس از بازگشت از مذاکرات، وی متوجه عواقب ناگوار این معامله شد و از تزار درخواست کمک کرد. تزار نیز یرمولوف را برای مذاکره به ایران فرستاد، اما در نهایت نتایج مثبتی حاصل نشد.
