**خروج از NPT؛ موضوعی در کانون توجهات سیاسی ایران**
به گزارش خبرآنلاین، روزنامه اعتماد به موضوع خروج از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) که به تازگی مورد بحث قرار گرفته است، پرداخته است. در تجمعی در شهر قم، یکی از مقامات با اشاره به وضعیت جنگی کشور اعلام کرد که این موضوع در شورای عالی امنیت ملی مطرح شده و به مجلس راه یافته است. او همچنین به موضعگیری محسن رضایی اشاره کرد که مشخص نیست چگونه قابل تفسیر است.
این بحث در مجلس مسالهای جدید نیست و طی یک دهه اخیر، نمایندگانی بارها آن را مطرح کردهاند. در شهریور ۱۴۰۴، علیرضا سلیمی، عضو هیات رئیسه مجلس، از جمعبندی طرح خروج از NPT خبر داد که پس از نهایی شدن، برای بررسی به صحن مجلس ارسال خواهد شد. با این حال، این طرحها هیچگاه به تصویب نهایی نرسیدهاند. در سال ۱۳۹۸ نیز، طرحی به تصویب نمایندگان رسید که دولت را ملزم به خروج از NPT در صورت ارجاع پرونده هستهای ایران به شورای امنیت میکرد، اما به سرنوشت مشابهی دچار شد.
اکنون با توجه به وضعیت متشنج کنونی کشور و تکرار این بحث، سوالاتی درباره دستاوردهای احتمالی خروج از NPT مطرح است. آیا این مواضع میتواند به عنوان ابزاری برای فشار و بازدارندگی در برابر طرف مقابل عمل کند یا رویهای تنشزاتر و پرهزینهتر برای ایران خواهد بود؟ این سوالات فراتر از خود خروج از یک پیمان بینالمللی هستند و از منظر زمان و ادبیاتی که برای طرح آنها استفاده میشود، ارزشمندند.
**پیامدهای خروج از NPT**
در صورت تصمیمگیری جدی درباره خروج از NPT، تبعات آن فراتر از یک تغییر صرف در سیاست هستهای ایران خواهد بود. این تصمیم در شرایطی اتخاذ میشود که پرونده هستهای همچنان یکی از نقاط ضعف در روابط تهران و غرب است. تغییرات در سطح همکاریهای هستهای میتواند بر مناسبات ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و دیگر نهادها اثر بگذارد.
اولین پیامد این اقدام، از دست دادن بخشی از چارچوب حقوقی و نظارتی موجود خواهد بود. عضویت در NPT به ایران حق استفاده صلحآمیز از انرژی هستهای را داده است و خروج از آن به این معناست که یکی از مهمترین زیرساختهای قانونی خود را ترک کرده است. این تصمیم نوعی تحول راهبردی تلقی خواهد شد.
از سوی دیگر، خروج از NPT میتواند به افزایش فشار سیاسی و دیپلماتیک علیه ایران منجر شود. هرگونه برداشت از حرکت ایران به سمت ساخت سلاح هستهای میتواند به تشدید نگرانیها در میان کشورهای غربی، به ویژه امریکا و اروپا، دامن بزند. بنابراین، به جای کاهش فشارها، ایران ممکن است با موج جدیدی از این فشارها مواجه شود.
نهایتاً، این اقدام میتواند فضای مذاکرات را نیز تنگتر کند. ایران در سالهای اخیر تلاش کرده به ترکیب ظرفیت هستهای و دیپلماسی بپردازد، و خروج از NPT این معادله را به چالش خواهد کشید. بنابراین، اگر هدف اولیه این تصمیم افزایش قدرت چانهزنی باشد، ممکن است فضای مانور دیپلماتیک را محدودتر کند.### تهدید به خروج از NPT؛ از ابزار فشار تا تنشزایی
اخیراً بحث خروج از پیمان منع اشاعه سلاحهای هستهای (NPT) در محافل سیاسی ایران به موضوعی برجسته تبدیل شده است. با این حال، باید توجه داشت که تهدید به خروج با خروج واقعی تفاوتهای مهمی دارد. تهدیدات میتوانند به عنوان ابزارهایی برای افزایش هزینههای تصمیمهای طرف مقابل و ایجاد بازدارندگی عمل کنند، اما اگر این تهدیدات بیش از حد تکرار شوند، اعتبار آنها زیر سوال میرود. در این صورت، طرف مقابل ممکن است به این نتیجه برسد که این تهدیدها تنها در حد اظهارنظرهای سیاسی باقی خواهند ماند و اثر بازدارندگی خود را از دست خواهند داد.
وارد کردن تهدید به مرحله عملی هم به نوبه خود تبعات سیاسی و دیپلماتیک خواهد داشت. بنابراین، سؤالی که در این زمینه مطرح میشود این است که آیا خروج از NPT در شرایط کنونی به سود قدرت ایران خواهد بود و چه هزینههایی به کشور وارد خواهد کرد. اگر این اقدام تنها به عنوان یک پیام سیاسی تلقی شود، ممکن است به بدتر شدن تنشها منجر شود تا به تقویت موقعیت ایران.
### ریشهدار بودن طرح خروج از NPT
برخی از نمایندگان و تحلیلگران نزدیک به جریان اصولگرا، این ایده را به عنوان یک راهکار ثابت در برابر فشارهای غرب یاد کردهاند. به ویژه در زمانهایی که تنشها میان ایران و غرب افزایش مییابد، از خروج از NPT به عنوان گزینهای مطرح استفاده شده است. در دولت حسن روحانی نیز با افزایش اختلافات بر سر برجام، این ایده بارها در مجلس تکرار شد.
در سال ۱۳۹۸، طرحی مبنی بر خروج از NPT در صورت ارجاع پرونده هستهای به شورای امنیت مطرح شد و این ایده با افزایش فشارهای غرب دوباره به ادبیات برخی نمایندگان بازگشت. چنین تکرارهایی نشان میدهد که خروج از NPT برای این جریان بیشتر از یک واکنش آنی به فشارهاست و به بخشی از سیاست خارجی تبدیل شده است.
### کارکردهای سیاسی و اجتماعی
یکی از علل تکرار این ایده، کارکرد سیاسی آن است. برای جریان اصولگرا، سیاست خارجی ایدهآل، سیاستی است که حداقل امتیازات را به طرف مقابل داده و هزینه اقدامات آنها را بالا ببرد. ازاینرو، خروج از NPT میتواند نماد ایستادگی در برابر فشارها تلقی شود و نمایندگان با سخن گفتن از این موضوع، خود را در برابر گفتوگوهای سازشکارانه مخالف نشان میدهند.
با این حال، تکرار مداوم این تهدید، پارادوکسی نیز ایجاد میکند. اگر خروج از NPT یک تصمیم راهبردی جدی است، چرا به مرحله اجرایی نرسیده است؟ و اگر تصمیمگیران به این نتیجه رسیدهاند که هزینههای آن بیشتر از منافع است، تکرار این ادبیات چه سودی دارد؟ به نظر میرسد هدف اصلی حفظ گزینه خروج به عنوان یک گزینه سیاسی و جنگ روانی باشد.
اما این رویکرد ممکن است به تدریج اعتبار خود را از دست بدهد و مرز بین «بازدارندگی» و «تنشزایی» باریکتر شود. در این شرایط، سؤال کلیدی پیش روی تصمیمگیران این است که آیا این نوع ادبیات همچنان ابزاری مؤثر برای تقویت موقعیت جمهوری اسلامی در مذاکرات است یا به یک موضع تکراری با هزینههای افزاینده تبدیل شده است.### طرح خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای: پیامها و پیامدها
موضوع خروج ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) در شرایط کنونی جنگی، فراتر از یک بحث حقوقی بینالمللی است و به عنوان یک پیام راهبردی به نظر میرسد. اظهارات سیاسی در این حوزه، بهویژه از سوی نمایندگان مجلس، پیامهای مهمی برای طرفهای خارجی دارد. سؤال اساسی این است که آیا مطرح کردن این موضوع در حال حاضر میتواند به عنوان ابزاری برای بازدارندگی عمل کند یا بالعکس، منجر به افزایش تنش و پیچیدگی در مسیر دیپلماسی شود.
منطق بازدارندگی به این اصل اساسی وابسته است که یک کشور باید بتواند به طرف مقابل نشان دهد که فشار یا حمله مستلزم هزینههایی خواهد بود. در این راستا، اشاره به خروج از NPT میتواند به عنوان یک پیام سیاسی عمل کند که اگر فشارها علیه ایران ادامه یابد، تهران ممکن است محدودیتهای خود را کاهش دهد. بنابراین، احتمال دارد که این طرح به عنوان ابزاری در «جعبهابزار فشار متقابل» ایران استفاده شود، فارغ از اینکه تصمیم نهایی برای خروج گرفته شود یا نه.
با این حال، برای مؤثر بودن این بازدارندگی، پیامهای ارسالی باید واضح، منسجم و قوی باشند. اگر این گزاره بارها تکرار شود اما به عمل تبدیل نگردد، ممکن است اعتبار خود را از دست بدهد و طرف مقابل به این نتیجه برسد که چنین بحثهایی صرفاً جنبه داخلی دارد و تأثیری بر سیاست رسمی ندارد. در این شرایط، تهدیدی که باید از فشارها جلوگیری کند، ممکن است به یک موضع تکراری و بیاثر بدل شود.
نکته مهم دیگر، احتمال ایجاد اثر معکوس است. کشورهای غربی میتوانند خروج ایران از NPT را نه به عنوان ابزار چانهزنی، بلکه به عنوان نشانهای از افزایش خطر هستهای تفسیر کنند. به این ترتیب، کشورهایی که قبلاً نگران برنامه هستهای ایران بودند، میتوانند از این موضوع به عنوان بهانهای برای افزایش فشارهای سیاسی و تحریمها استفاده کنند؛ موضوعی که در شرایط جنگ اهمیت بیشتری مییابد.
در زمان جنگ، فضای تصمیمگیری و برداشتها بسیار حساستر از شرایط عادی است. اظهاراتی که در زمان صلح ممکن است صرفاً موضع سیاسی تلقی شوند، در شرایط جنگ میتوانند به عنوان بخشی از استراتژی رسمی تعبیر شوند. بنابراین، تعدد مواضع درباره خروج از NPT میتواند خطر سو برداشت را بالا ببرد. همچنین، جنگ روانی در این فضا بخشی از میدان تقابل است، و ایران در صدد نشان دادن گزینههای خود در برابر فشار خارجی است. اما این جنگ روانی تنها زمانی موفق است که کنترل پیام در دست دولت باشد. اگر نمایندگان مختلف بدون هماهنگی اظهارنظر کنند، ممکن است پیامهای متناقضی به خارج ارسال شود و در نتیجه، تصویر بیثباتی در تصمیمگیری ایران ترسیم گردد.
### نقش مجلس در سیاست خارجی
مطرح شدن دوباره بحث خروج از NPT در میان برخی نمایندگان مجلس سؤالی جدیتری را به وجود میآورد: مجلس در مسألهای به این میزان حساس چه نقشی دارد و اثر طرحهای نمایندگان بر مسیر سیاست خارجی کشور چگونه است؟ پاسخ به این سؤال اهمیت زیادی دارد، زیرا بین «مطرح کردن یک طرح در مجلس»، «تصویب قانون» و «اجرای یک تصمیم استراتژیک» شکاف قابل توجهی وجود دارد.
مجلس به موجب قانون اساسی در زمینه قانونگذاری و نظارت بر عملکرد دولت اختیارات مهمی دارد و سیاست خارجی نمیتواند کاملاً از این نهاد جدا باشد. اما پرونده هستهای ایران صرفاً موضوعی داخلی یا قانونگذاری معمولی نیست. این مسأله به امنیت ملی، روابط خارجی، تعهدات بینالمللی و تعاملات ایران با نهادهای بینالمللی مانند آژانس انرژی اتمی و شورای امنیت پیوند دارد. بنابراین، تصمیمگیریهای بنیادین در این زمینه نیازمند هماهنگی میان نهادهای مختلف تصمیمگیر در سیاست خارجی و امنیت ملی است. از این منظر، تفاوت میان «قدرت قانونگذاری» و «قدرت سیگنالدهی سیاسی» نمایندگان اهمیت دارد.به تازگی نمایندگان مجلس طرحی را در راستای خروج از معاهده عدم گسترش تسلیحات هستهای (NPT) مطرح کردهاند که گفته میشود به عنوان پاسخی به فشارهای خارجی در دستور کار قرار گرفته است. این طرح پیش از تبدیل به قانون، پیامی سیاسی را نیز به همراه دارد، مبنی بر اینکه گزینههای سختتر برای واکنش به فشارها هنوز در ساختار سیاسی ایران وجود دارد و ادامه فشارها ممکن است به واکنشهای شدیدتری منجر شود.
مشکل اصلی زمانی مطرح میشود که پیام این طرح با دیگر بخشهای سیاست خارجی کشور ناهماهنگ باشد. در این زمینه، طرفهای مقابل معمولاً تنها به یک سخنرانی یا طرح توجه نمیکنند، بلکه مجموعهای از مواضع مسئولان و نهادهای مختلف را بررسی کرده و سیاست واقعی کشور را تحلیل میکنند.
اگر از یک سو بر ادامه مذاکره تأکید شود اما در عوض نمایندگانی از امکان خروج از NPT صحبت کنند، این موضوع میتواند به تفاوت برداشتها منجر شود، هرچند لزوماً به معنای اختلاف نیست. همچنین، نقش مجلس نباید تنها به صدور پیام محدود شود. اگر نمایندگان اعتقاد دارند خروج از NPT برای تأمین منافع ملی ضروری است، باید دلایل واضح و قابل سنجشی برای تبعات چنین تصمیمی ارائه دهند. باید توضیح داده شود که چگونه این اقدام میتواند امنیت ایران را تأمین کند و پاسخ به فشارها چه خواهد بود.
یکی از معایب تکراری این نوع طرحها این است که معمولاً “اصل تهدید بیش از توضیح درباره مراحل بعدی آن” مورد توجه قرار میگیرد. در واقع، بیان میشود که ایران در صورت ادامه فشارها ممکن است از NPT خارج شود، اما جزئیاتی در مورد تبعات بعدی این اقدام و مدیریت هزینههای آن ارائه نمیشود. این موضوع به ویژه در شرایط جنگی اهمیت بیشتری مییابد و به سیاست خارجی نیازمند ارسال پیامهای دقیق و حسابشده است.
مجلس با طرح موضوعات حساس میتواند گزینههای موجود را به طرف مقابل یادآوری کند، اما در صورت عدم توضیح درباره هدف و عواقب این اقدامات، ممکن است نتیجه معکوس به همراه داشته باشد. بنابراین، سوال اصلی این نیست که آیا مجلس باید در سیاست خارجی نقش ایفا کند یا خیر، بلکه این است که آیا میتواند میان نقش نظارتی و قانونگذاری خود و حفظ انسجام در سیاست خارجی تعادل برقرار کند.
برای موضوع حساسی همچون خروج از NPT، پاسخ به این پرسش از اهمیت ویژهای برخوردار است، زیرا هر طرحی که در مجلس مطرح میشود، پیامهایی هم برای مخاطبان داخلی و هم برای مخاطبان خارجی به همراه دارد و مدیریت این پیامها ضروری است. نهایتاً، سوال اصلی این نیست که آیا ایران باید به فشارها پاسخ دهد یا خیر، بلکه این است که “کدام تهدید میتواند هزینههای طرف مقابل را افزایش دهد و کدام تهدید تنها هزینههای ایران را بالا میبرد.” این تفاوت در مورد NPT میتواند تأثیر بهسزایی بر سیاست خارجی کشور داشته باشد.
