به نقل از خبردونی، ظهور اینترنت به عنوان یک پدیده جهانی، در ابتدا امیدبخش جهانی بدون مرز بود. اما در دهههای اخیر، مفهوم «حاکمیت دیجیتال» به این فضا بعد ملی داده است. در این میان، چین با ایجاد و توسعه «دیوار آتش بزرگ» (GFW)، مدل پیچیده و پایداری از کنترل اطلاعات و مدیریت شبکه را به اجرا درآورده است. این سیستم نه تنها به عنوان ابزاری برای سانسور عمل میکند، بلکه به توسعه صنعتی و شکلگیری اکوسیستم دیجیتال مستقل نیز کمک کرده است. این گزارش به بررسی دقیق ساختار اینترنت در چین، روشهای دستیابی به شبکه جهانی، پیامدهای اجتماعی این رویکرد و موانع ایران برای بازتولید چنین مدل میپردازد.
**چین چگونه اینترنت را کنترل میکند؟**
دیوار آتش بزرگ چین، برخلاف تصور عمومی، یک سیستم سختافزاری واحد نیست، بلکه شامل ترکیبی از تدابیر قانونی و فناوریهای نوین است که برای تنظیم ترافیک اینترنت و فیلتر کردن دادههای خارجی طراحی شده است. اطلاعات فاش شده از شرکتهایی نظیر Geedge Networks و آزمایشگاه MESA در سپتامبر 2025، ابعاد گوناگونی از این معماری را نشان داد. این دادهها نشان میدهند که GFW تحت نظارت تیمهای تحقیق و توسعه و نهادهایی مانند مرکز ملی پاسخگویی به فوریتهای رایانهای (CNCERT) مدیریت میشود.
**قطع اینترنت جهانی در 74 دقیقه**
تحلیل دادههای فاش شده در سال 2025 نشان میدهد که GFW از ترکیبی از روشهای فیلترینگ فعال و غیرفعال برای کنترل ترافیک استفاده میکند. یکی از ابزارهای کلیدی این سیستم، «درگاه امن ترافیک» (TSG) است که قادر به بازرسی دادهها و رمزگشایی ترافیک SSL/TLS است. در اوت 2025، یک وقفه غیرمعمول نشان داد که GFW میتواند به طور موقت تمام ترافیک HTTPS را به مدت 74 دقیقه قطع کند. این حادثه موجب قطع دسترسی شرکتهایی مانند اپل و تسلا به سرورهای خارج از چین شد و توانایی دولت در اعمال محدودیتهای شدید را نمایان ساخت.
**قوانین مؤثر بر اینترنت چین**
GFW تنها یک ابزار فنی نیست، بلکه تحت تأثیر یک چارچوب قانونی سختگیرانه عمل میکند. قوانین امنیت سایبری، امنیت دادهها و حفاظت از اطلاعات شخصی در چین، شرکتهای فعال را ملزم میکند که دادهها را در داخل کشور ذخیره کنند. وبسایتهای خارجی برای فعالیت در چین باید مجوزی از وزارتخانههای ذیربط دریافت کنند که شامل پذیرش قوانین سانسور است. این پیچیدگیهای قانونی و فنی باعث میشود که حتی وبسایتهایی که به طور کامل مسدود نیستند، به خاطر عدم بهینهسازی برای شبکه داخلی، با مشکلات سرعت مواجه شوند.
**دسترسی به اینترنت جهانی در چین**
سوال اصلی در مورد اینترنت چین، میزان دسترسی کاربران به شبکه جهانی است. بر خلاف تصور عمومی مبنی بر قطع کامل، دسترسی به اینترنت بینالملل برای کاربران چینی تحت یک مدیریت شدید و در قالب فضای خاکستری فراهم است. تنها VPN هایی که توسط دولت تأیید شدهاند، به طور قانونی مجاز به استفاده هستند و این ابزارها عمدتاً برای شرکتهای بینالمللی و موسسات تحقیقاتی جهت برقراری ارتباط طراحی شدهاند.در پی اعمال محدودیتهای شدید اینترنتی، استفاده از VPNهای رسمی در چین به معنای پذیرش نظارت دولتی کامل علیه کاربران است. این سرویسها به طور خاص دارای «بکدور» (Backdoor) هستند که به مقامات امنیتی این امکان را میدهد تا به دادههای کاربران دسترسی یابند و تمامی اطلاعات ترافیکی آنان به مدت حداقل شش ماه ذخیره میشود.
در عمل، میلیونها کاربر چینی و خارجی در چین به استفاده از ابزارهای غیررسمی برای دسترسی به پلتفرمهایی همچون یوتیوب، توییتر (X) و گوگل میپردازند. دولت چین معمولاً کاربران عادی را به خاطر استفاده از این ابزارها مجازات نمیکند، بلکه بر مقابله با ارائهدهندگان و فروشندگان VPNهای غیرمجاز تمرکز میکند که میتواند منجر به جریمههای سنگین یا حبس شود. اما در زمانهای خاص سیاسی یا سالگرد حوادث مهم، سیستم فایروالش به شدت فعال شده و حتی کارآمدترین VPNها را از کار میاندازد.
دسترسی به اینترنت بینالملل در چین حتی با وجود VPN با مشکلهای فنی متعددی مواجه است. سیستم GFW، با ایجاد «تأخیر مصنوعی» و اختلال در پروتکلها، تجربه کاربری در وبسایتهای خارجی را به شدت دشوار میسازد. بسیاری از سرویسهای شخص ثالث مانند فونتهای گوگل و ابزارهای تحلیلی وب، در چین به شدت کند یا مسدود هستند.
ویچت (WeChat) به عنوان پلتفرمی با بیش از ۱.۳۸ میلیارد کاربر فعال به ستون فقرات زندگی دیجیتال در چین تبدیل شده است. این اپلیکیشن از یک پیامرسان ساده به یک «سیستمعامل اجتماعی» تبدیل شده و کاربران میتوانند به آسانی پرداختها، مینیبرنامهها و خدمات دولتی را از داخل آن انجام دهند.
این ادغام موجب شده که ۹۵ درصد ترافیک اینترنت در چین بهصورت داخلی باقی بماند و کاربران احساس نیاز به خدمات خارجی مانند گوگل و فیسبوک نکنند، زیرا تمام نیازهای روزمرهشان با کیفیت و سرعت بالاتر توسط نرمافزارهای بومی تأمین میشود.
با این حال، ادعای پذیرش کامل این مدل توسط جامعه چین با واقعیتهای تاریخی همخوانی ندارد. محدودیتهای دسترسی به اطلاعات و نظارت دیجیتال همواره منجر به شکلگیری مقاومتهای خودجوش شده است.
در اواخر سال ۲۰۲۲، اعتراضات عمومی تحت عنوان «اعتراضات کاغذ سفید» یا «انقلاب A4» شکل گرفت که واکنشی به سانسور و کنترلهای دولتی بود. این جنبش به دلیل آتشسوزی در ارومچی آغاز شد و تظاهرکنندگان با در دست گرفتن کاغذهای سفید، به طور نمادین به محدودیتهای گفتار اعتراض کردند.
دولت ایران نیز در پی ایجاد شبکه ملی اطلاعات به دنبال مدلهایی مشابه پکن است، اما به نظر میرسد که این تلاشها به نتیجه مطلوب نرسد.از اواسط دهه ۱۳۸۰، ایران با معرفی طرح «شبکه ملی اطلاعات» (NIN) به طور واضح در تلاش است تا مدل چینی اینترنت را بازسازی کند. با این حال، بررسیهای فنی و اقتصادی حاکی از آن است که ایران با چالشهای اساسی رو به رو است که پیادهسازی موفق این مدل را تقریباً غیر ممکن میسازد.
ساختار اینترنت چین مبتنی بر «دسترسی کنترلشده و همیشگی» است و در مقابل، مدل ایران بر «جداسازی اضطراری» بنا نهاده شده است. چین دارای دروازههای بینالمللی توزیع شده و قدرتمندی است که ترافیک را به صورت لایهای کنترل میکند، اما اینترنت ایران با نقاط ضعف در سطح سیستمهای خودمختار (AS) مواجه است که مانع مدیریت مؤثر ترافیک میشود.
ایران از کمبود پیشبینی و گنجاندن اجزای مورد نیاز در شبکهی داخلی رنج میبرد. به همین دلیل، در صورت قطع دسترسی به اینترنت بینالملل، بسیاری از خدمات داخلی که به سرورهای خارجی وابستهاند، دچار اختلال میشوند.
تحریمهای بینالمللی یکی از اصلیترین موانع برای ایران به شمار میرود، چرا که این تحریمها دسترسی به تجهیزات پیشرفته شبکه را محدود کرده است. بر خلاف چین که تولیدکننده اصلی سختافزار است، ایران برای تأمین زیرساختهای خود مجبور به استفاده از واسطهها و خرید تجهیزات چینی میباشد، که هزینههای نوسازی را به شدت افزایش میدهد. همچنین، محدودیتهای مربوط به خدمات ابری، به ویژه AWS و گوگل کلاد، تأثیر منفی بر پایداری پروژههای داخلی داشته است.
در چین، دولت موفق شده است نوعی «قرارداد اجتماعی دیجیتال» را برقرار کند که در آن سلب آزادیهای سیاسی با وعده رفاه و کارایی دیجیتال جبران میشود. در مقابل، سامانههای بومی ایران از نظر فنی نسبت به نمونههای خارجی ضعیفتر هستند و با بحران اعتماد شدیدی مواجهاند.
علاوه بر این، ایران با مشکل بزرگ مهاجرت متخصصان IT روبروست. آمارهای سالهای ۲۰۲۴-۲۰۲۵ نشان میدهد که بیش از نیمی از کارکنان استارتاپهای ایرانی قصد ترک کشور را دارند. در حالی که چین دارای نیروی کار تکنولوژیک وفادار و با انگیزه است، ایران به دلیل فشارهای اقتصادی و اجتماعی در حال از دست دادن نخبگان خود برای ساخت و نگهداری یک شبکه ملی پیچیده است.
اقتصاد چین به اندازهای بزرگ است که میتواند یک اینترنت محصور اما سودآور راهاندازی کند و درآمد صنعت دیجیتال این کشور در سال ۲۰۲۴ به ۴.۹ تریلیون دلار رسید. در حالی که اقتصاد ایران تحت فشار سنگین تورم ۴۵ درصدی و تحریمها قرار دارد و توانایی چندانی برای تحمل خسارات ناشی از فیلترینگ ندارد. برآوردها نشان میدهد که هر روز اختلال اینترنت در ایران بین ۳ تا ۳۷ میلیون دلار به کسبوکارهای کوچک و متوسط آسیب میزند، در حالی که مدل چینی باعث رشد غولهای فناوری شده، مدل ایرانی به نابودی بسیاری از کسبوکارهای خانگی فعال در اینستاگرام منجر شده است.
تحلیل تطبیقی حاکی از آن است که مدل چینی اینترنت نتیجه سرمایهگذاریهای کلان، خودکفایی صنعتی و یک استراتژی منسجم برای جابهجایی رفاه دیجیتال به جای آزادی سیاسی بوده است. چین توانسته است ترافیک بینالمللی را به منبعی تحت مدیریت تبدیل کند که در خدمت اهداف ملی خود باشد.
