### روابط انرژی ایران و عراق: چالشها و وابستگیها
روابط انرژی میان ایران و عراق به موضوعی پیچیده و فراتر از تبادل ساده خریدار و فروشنده تبدیل شده است. پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، عراق به یک بحران غیرقابل انکار در زمینه زیرساختهای تولید برق دچار شد. نیاز فوری به تأمین برق برای بازسازی و خدمات به شهروندان این کشور را به سمت همسایه شرقی خود، ایران، راند. ایران به عنوان یکی از اولین تأمینکنندگان گاز و برق برای عراق، به ویژه در نواحی مرکزی و جنوبی، در این راستا نقشی بیبدیل ایفا کرده است.
اما این وابستگی با تنشهای مداوم ناشی از تحریمهای یکجانبه ایالات متحده علیه ایران در ارتباط است. آمریکا با اعمال فشار حداکثری، به محدود کردن پرداختهای مالی مربوط به این معاملات انرژی پرداخته و بانک مرکزی عراق برای پردازش این تراکنشها با چالشهای جدی مواجه شده است.
#### سلطه دلار بر اقتصاد نفتی عراق
موضوع اصلی بحران کنونی در فدرال رزرو نیویورک قابل مشاهده است. درآمد ارزی عراق از صادرات نفت به دلار واریز میشود و این مکانیسم به ابزاری قدرتمند برای اعمال فشار بر بغداد تبدیل شده است. آمریکا با تهدید به مسدودسازی یا محدود کردن این جریان دلاری، میتواند اقتصاد عراق را که بیش از ۹۰ درصد بودجهاش وابسته به نفت است، تحت فشار قرار دهد.
در هفتههای اخیر، مقامات آمریکایی بهطور صریحتری بر لزوم کاهش روابط اقتصادی با ایران، به ویژه در زمینه انرژی، تأکید کردهاند. این فشارها در شرایطی اعمال میشود که اقتصاد عراق با نوسانات قیمت نفت و کاهش ذخایر ارزی مواجه است. برخی گزارشها از کاهش نقدینگی در نظام بانکی عراق حکایت دارند.
#### تحریمهای مالی و فشار بر سیستم پرداخت
در حالی که فشارها بر بخش نفتی ادامه دارد، آمریکا همچنین به شبکه مالی عراق آسیب وارد کرده است. در ماههای اخیر، تعدادی از بانکهای عراقی به دلیل دور زدن تحریمها یا عدم رعایت استانداردها تحت تحریم قرار گرفتهاند. این تحریمها به شدت مانع پیدایش راههای مطمئن برای پرداخت بدهی به ایران شده و بانکهایی که تمایل به انجام تراکنشهای قانونی دارند، به دلیل ترس از فشارهای تحریمی از این کار خودداری میکنند.
این وضعیت میتواند تبعات جدی برای روابط اقتصادی و اجتماعی عراق به دنبال داشته باشد و در صورت قطع همکاریهای انرژی با ایران، عواقب خطرناکی برای ثبات داخلی و امنیت منطقهای ایجاد کند.### چالشهای اقتصادی عراق در ورود به همکاریهای انرژی با ایران
**انباشت بدهی:** بدهی عراق به ایران برای واردات گاز و برق، با وجود پرداختهای جزئی، به حدود دو تا سه میلیارد دلار رسیده است. این بدهی انباشته، همکاری انرژی را برای ایران دشوار کرده است.
**رونق بازار سیاه:** محدودیت در سیستم بانکی رسمی باعث رشد معاملات در بازار سیاه ارز شده و نرخ دلار در این بازار بالاتر از نرخ رسمی است. این افزایش قیمتها، هزینههای واردات را برای عراق افزایش و تورم را تشدید کرده است.
**کمبود برق و نارضایتی داخلی:** عدم پرداختهای منظم ممکن است به کاهش عرضه گاز و برق از ایران و در نتیجه، افزایش قطعی برق در شهرهای عراق منجر شود. این موضوع یکی از چالشهای حساس داخلی است که در گذشته به اعتراضات گستردهای انجامیده است.
تحریمهای بانکهای عراق نشان میدهد که فشارهای آمریکا تنها متوجه دولت مرکزی نیست، بلکه بخش خصوصی و سیستم مالی این کشور را نیز هدف قرار داده تا هزینه همکاری با ایران را به حداکثر برساند. دولت بغداد در شرایط دشواری قرار دارد: از یک سو فشار خارجی آمریکا و از سوی دیگر خواست مردم برای دسترسی به برق پایدار. بیثباتی انرژی میتواند تمام دستاوردهای سیاسی و امنیتی اخیر را به خطر بیندازد و زمینهساز احیای گروههای افراطی شود.
### بررسی راهکارهای جایگزین مالی
در مواجهه با این فشارهای اقتصادی، مقامات ایرانی و عراقی در تلاشند تا راهکارهایی برای کاهش وابستگی به دلار بیابند. این تلاشها در چند محور مشخص قابل بررسی است:
**مبادلات تهاتری:** یکی از گزینههای مطرح، استفاده از دینار عراق و ریال ایران در مبادلات دوجانبه است. همچنین مبادله کالا به کالا یا خدمات به خدمات (مانند پرداخت بدهی انرژی با کالاهای عراقی یا خدمات عمرانی شرکتهای ایرانی) میتواند راهی برای دور زدن تحریمها باشد. اما این مکانیسمها به دلیل تفاوت ارزش پولها و پیچیدگیهای لجستیکی محدودیت دارند.
**چرخش به شرق:** تحولات جهانی و نقش فزاینده کشورهایی چون چین و روسیه، امکان استفاده از ارزهایی مانند یوان چین و روبل روسیه را افزایش میدهد. همچنین عضویت ایران در سازمانهای جهانی میتواند زمینهساز گسترش چنین مبادلاتی باشد.
**مکانیسمهای پرداخت منطقهای:** ایده ایجاد یک سیستم مستقل پرداخت در غرب آسیا مدتهاست که مطرح شده است. بحرانهای جاری میتواند انگیزهای برای کشورهای منطقه برای سرمایهگذاری بر روی چنین مکانیسمی ایجاد کند.
**دیپلماسی انرژی سهجانبه:** برای ایجاد روابط بلندمدت، دیپلماسی فعال ضروری است. ایران میتواند با ارائه طرحهای همکاری، مانند سرمایهگذاری در زیرساختهای برق عراق، وابستگی این کشور را از «واردات محض» به «همکاری تولیدی» تغییر دهد. این اقدام نه تنها امنیت انرژی را فراهم میکند، بلکه از آسیبپذیری در برابر فشارهای خارجی میکاهد.
در نتیجه، تغییر از سیستم دلاری یک روند پیچیده و تدریجی است. اما تنوعبخشی به ذخایر ارزی و کانالهای پرداخت به یک ضرورت امنیتی تبدیل شده است.ایران با سابقه طولانی در مواجهه با تحریمهای مالی، در تلاش است تا تحت فشارهای یکجانبه مالی موجود، راهکارهای موثر و پایدار را به اجرا بگذارد. برای دستیابی به این هدف، تقویت اراده سیاسی، ایجاد نهادهای مالی مستحکم و توسعه زیرساختهای فناوری اطلاعات ضروری به نظر میرسد. جمهوری اسلامی ایران به عنوان پیشگام در زمینه مقاومت در برابر نوسانات مالی، تجربیات خود را میتواند از طریق همکاریهای دوجانبه و چندجانبه به دیگر کشورها انتقال دهد.
در این میان، بحران نقدینگی عراق و معضل بدهی انرژی به ایران، فراتر از یک موضوع مالی ساده، به جنبهای هشداردهنده در سیاستهای خارجی تبدیل شده است. این بحران به وضوح نشاندهنده رویکرد نادرست به کارگیری امنیت غذایی و انرژی ملتها به عنوان ابزاری برای تحقق اهداف ژئوپولتیک است. فشارهای حداکثری ایالات متحده بر عراق، بدون توجه به اثرات منفی آن بر زندگی روزمره شهروندان عراقی و ثبات درونی این کشور، نه تنها منجر به کاهش نفوذ ایران نخواهد شد، بلکه میتواند به افزایش ناپایداری در منطقهای که سالها با جنگ و ناامنی مواجه بوده، منجر گردد.
