**خبرگزاری مهر، گروه بینالملل** – سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نسبت به کشورهای عربی منطقه در چند دهه گذشته بر اساس اصولی مستحکم و قابل پیشبینی استوار شده است. این اصول شامل همسایگی، برادری اسلامی، احترام متقابل و تلاش برای همزیستی مسالمتآمیز میشود. این رویکرد به عنوان بخشی از یک استراتژی بلندمدت در شرایط بحرانی منطقهای نیز به وضوح مشاهده میشود. حتی در مواقعی که تنشها به اوج خود رسیده و ایران با حملات مستقیم روبهرو شده، اصول کلی سیاستهای این کشور به طور اساسی تغییر نکرده است.
اکنون که ایران با تجاوزات مستقیم آمریکا و اسرائیل مواجه است، رفتار این کشور در قبال کشورهای عربی همچنان در چارچوب این سیاست قابل تحلیل است. تهران به طور مکرر اعلام کرده که به دنبال کشاندن جنگ به کشورهای همسایه نمیباشد. با این حال، یک اصل اساسی در سیاست دفاعی ایران وجود دارد: “پاسخ به منبع تهدید.” به این معنا که هرگاه منطقهای در کشور عربی به پایگاهی برای حمله به ایران تبدیل گردد، آن منطقه به عنوان بخشی از معادله درگیری محسوب خواهد شد.
این تمایز، هرچند در فضای رسانهای گاه نادیده گرفته میشود، اما برای درک رفتار ایران حائز اهمیت است. جمهوری اسلامی سعی کرده این پیام را منتقل کند که امنیت کشورهای منطقه، به ویژه همسایگان عرب، برایش با اهمیت است و هرگونه تنش ناشی از ورود بازیگران خارجی به خاک این کشورها و استفاده از آن علیه ایران است.
در میان کشورهای عربی، عمان جایگاه ویژهای در روابط با ایران دارد. روابط تهران و مسقط همواره بر اساس اعتماد و احترام به منافع یکدیگر شکل گرفته است. عمان از تبدیل شدن به عرصه رقابتهای تنشآفرین جلوگیری کرده و در مقاطع حساس، نقش میانجیگر را ایفا کرده است. این کشور با درک حساسیتهای منطقهای، اجازه نداده که خاکش به بستر اقداماتی خصمانه علیه ایران تبدیل شود و این رویکرد، به تقویت روابط دوستانه میان دو کشور کمک کرده است.
قطر نیز به عنوان یک بازیگر عربی، سیاست میانجیگری و متوازن را در پیش گرفته و روابط ایران و قطر با وجود برخی چالشها به طور کلی مثبت و همکاریمحور بوده است. در بحران محاصره قطر در سال ۲۰۱۷، ایران با گشودن مسیرهای هوایی و دریایی نقش مهمی در کاهش فشارها بر دوحه ایفا کرد. این تجربه نشاندهنده ظرفیتهای همکاری این دو کشور در شرایط بحرانی است.
انتقاداتی هم به قطر مطرح شده که این کشور باید مراقب باشد تا خاکش بستری برای اقدامات نظامی علیه ایران نشود. با این حال، ایران قطر را کشوری دوست به شمار میآورد و بر تداوم روابط مثبت تأکید دارد. رویکرد میانجیگرانه قطر میتواند به کاهش تنشها در منطقه کمک کند، اگر استقلال آن حفظ شود.
موضع ایران نسبت به دیگر کشورهای عربی نیز مشخص است. تهران همواره اعلام کرده که هیچ تضاد ذاتی با کشورهای عربی ندارد و آماده توسعه روابط مبتنی بر احترام متقابل و منافع مشترک است. عامل تنشها نه اختلافات فرهنگی، بلکه سیاستهای برخی دولتها در همسویی با آمریکا و اسرائیل است که در نهایت وارد معادلهای پرهزینه میشوند.
ایران معتقد است که امنیت منطقه باید توسط کشورهای خود منطقه تأمین گردد. تجربیات سالهای اخیر نشان داده که حضور قدرتهای خارجی به جای ثبات، همواره به پیچیدگی بحرانها افزوده و بیشتر به منافع راهبردی آنان پاسخ داده است.در یک تحلیل جدید، آمریکا و اسرائیل به عنوان بازیگران اطلاعاتی مطرح شدهاند که در پی دستیابی به امنیت واقعی در منطقه نیستند. سیاستهای این دو کشور عمدتاً بر مدیریت تنش، فروش تسلیحات و حفظ برتری راهبردی متمرکز است. این رویکردها باعث تداوم ناامنی و بیاعتمادی در منطقه میشود، که بار اصلی آن بر دوش کشورهای منطقه و شهروندان آنها است.
در مقابل، ایران همواره بر اهمیت ایجاد ترتیبات امنیتی جمعی در خلیج فارس تأکید کرده است. این پیشنهادی شامل تمامی کشورهای عربی منطقه و بدون مداخلات خارجی است. هدف از چنین ترتیبی، فراهم آوردن سازوکارهای گفتوگو، حلوفصل اختلافات و جلوگیری از سوءتفاهمهای امنیتی به شمار میآید. تحقق این ایده مستلزم اراده سیاسی و دوری از وابستگیهای خارجی است.
به طور کلی، رویکرد ایران نسبت به کشورهای عربی بر مبنای تعامل، احترام و همکاری است؛ به شرطی که این کشورها از تبدیل شدن به ابزار فشار عليه ایران خودداری کنند. تهران نشان داده که در صورت وجود اراده متقابل، آماده است روابط خود را در زمینههای مختلف گسترش دهد. امنیت منطقه اکنون بیشتر از هر زمان دیگری نیازمند همکاری درونی و پرهیز از مداخلات خارجی است؛ مسیری که اگرچه چالشبرانگیز است، اما تنها گزینهای است که میتواند به آیندهای باثبات در خلیج فارس و فراتر از آن منجر شود.
