تحقیقات اخیر نشان میدهند که یکی از شایعترین اختلالات دوران کودکی، اختلال کمبود توجه – بیش فعالی (ADHD) است که گهگاه در بزرگسالی نیز ادامه مییابد. این اختلال باعث میشود که کودکان بدون فکر کردن مداوم در حرکت باشند. حتی اگر آنها درک کنند که دیگران از آنها چه انتظاری دارند، عدم توانایی در تمرکز و نشستن آرام مانع از پیشرفت آنان در انجام دستورها میشود.
نشانههای اختلال کمبود توجه – بیش فعالی در کودکان:
کودکان مبتلا به این اختلال، به لحاظ فعالیتهای حرکتی تفاوتهای بارزی از سایر کودکان دارند و در شرایطی که هیجانزده یا مضطرب هستند، تحرک بیشتری نشان میدهند. این نشانهها بهطور پیوسته و در همه شرایط از جمله خانه، مدرسه و اجتماع قابل مشاهده است. علائم این اختلال از سه جنبه دستهبندی میشود:
درجات کمبود توجه:
- عدم تمرکز و توجه لازم در فعالیتهای روزمره.
- احتمال وجود مشکلات شنوایی.
- بیتوجهی به سخنان دیگران.
- ناتوانی در پیروی از دستورها.
- عدم سازماندهی امور.
- عدم تمایل به انجام فعالیتهای فکری.
- گم کردن مداوم اشیاء و وسایل شخصی.
- فراموشی در فعالیتهای روزانه.
- حواسپرتی.
- رفتارهای تکانشی.
- ناتمام گذاشتن کارها.
بیش فعالی:
- عدم توانایی در نشستن آرام.
- تحرک بیش از حد، شامل دویدن و پریدن.
- ناتوانی در انجام بازیهای آرام.
- جنبوجوش زیاد حین انجام کارها.
- تند صحبت کردن و قطع کلام دیگران.
- شتاب در پاسخ دادن به سؤالات.
- بیصبری.
- خواب مختل.
- نیاز به مراقبت در برابر خطرات.
ترکیب دو نوع اختلال:
برخی از کودکان ممکن است هر دو علامت کمبود توجه و بیش فعالی را بهطور همزمان نشان دهند. این رفتارها معمولاً ناخودآگاه و بدون کنترل صورت میگیرد.
تشخیص اختلال:
این علائم معمولاً در کودکان بین ۷ تا ۱۱ سال مشاهده میشود و شیوع آن در پسرها تا شش برابر بیشتر از دخترها است. دختران ممکن است علائم بیشتری از قبیل افسردگی و اضطراب را نشان دهند. پژوهشگران، کودکان مبتلا را به دو گروه پرخاشگر و کسانی که بیشتر با کمبود توجه مواجهاند تقسیم میکنند، و گروه دوم احتمال بهبودی بیشتری دارند.
متخصصان باید کودکان مبتلا را شناسایی کنند، زیرا هنوز آزمایش خاصی برای تشخیص این اختلال وجود ندارد. برای تشخیص صحیح، مراجعه به پزشک متخصص ضروری است تا از تشخیص نادرست اختلالات دیگری مانند افکار منفی و ناتوانیهای یادگیری جلوگیری شود. مراحل درمان معمولاً پس از بررسی سوابق زندگی بیمار آغاز میشود.
عوامل کلیدی در تشخیص صحیح این اختلال شامل ارزیابی دقیق رفتار و سوابق کودک است.
### تفسیر جدیدی از علائم ADHD در کودکان
تحقیقات نشان میدهد که برای تشخیص اختلال کمبود توجه – بیش فعالی (ADHD)، کودکان باید تا سن 7 سالگی حداقل یک سوم از رفتارهای مرتبط را به نمایش بگذارند. این رفتارها باید در تمامی جنبههای زندگی روزمره کودک قابل مشاهده باشد و در طول روز، به ویژه در زمانهایی که کودک دچار اضطراب یا هیجان میشود، بروز کند.
بر اساس یافتهها، تفاوتهایی میان فعالیتهای حرکتی کودکان معمولی و آنهایی که به ADHD مبتلا هستند وجود دارد. در حالی که کودکان عادی معمولاً فعالیتهای حرکتی زیادی از خود نشان میدهند، رفتارهای مرتبط با ADHD به صورت پایدار و مداوم در طول روز، در خانه، مدرسه و جمع دوستان مشاهده میشود.
این اختلال عموماً باید برای حداقل شش ماه در کودک مشهود باشد و رفتارهای یک کودک بیش فعال معمولاً نسبت به سایر کودکان همسن و سال او پایدارتر است.
همچنین، نکتهای که باید در نظر گرفته شود، این است که رفتارهای شتابزده کودک ممکن است ارتباطی با استرسهای روزمره مانند طلاق والدین یا جابهجایی نداشته باشد. در مقابل، کودکانی که در شرایط بحرانی قرار دارند ممکن است اضطراب و پریشانی را تجربه کنند، اما این موضوع در کودکان بیش فعال دیده نمیشود.
پژوهشگران نتیجه گرفتهاند که کودکان مبتلا به ADHD معمولاً در دوران خردسالی لبخند کمتری میزنند و نشانههای خلقی متفاوت و مشکلات خواب را نشان میدهند. در زمان مدرسه، این کودکان با مشکلاتی نظیر عدم تمرکز، روابط ضعیف با همسالان و ضعف در عملکرد تحصیلی مواجه هستند.
دوران نوجوانی نیز با علائمی چون پرخاشگری و افت تحصیلی همراه است و ممکن است نشانههای ADHD در بزرگسالی همچنان ادامه داشته باشد و به مشکلات شخصیتی یا رفتارهای ضد اجتماعی منجر شود.
جهت تشخیص این اختلال، پزشکان به سه نکته مهم توجه میکنند. نخستین نکته، جمعآوری سابقه بیماری و شرایط ژنتیکی خانواده است که میتواند در تشخیص این اختلال کمک کند. همچنین، انجام معاینات جسمانی از جمله سنجش قدرت شنوایی و بینایی ضروری است. پزشکان به طور معمول با استفاده از پرسشنامهها از اعضای خانواده و معلمان اطلاعات مهمی درباره رفتارهای کودک به دست میآورند.
در نهایت، پژوهشها به این سمت رفتهاند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی موجب بروز این اختلال در کودکان میشود، که در بسیاری از موارد، سوابق خانوادگی در این زمینه وجود دارد.### بررسی علل و روشهای درمان اختلال بیشفعالی کودکان
تحقیقات متعدد در زمینه اختلال کمبود توجه و بیشفعالی (ADHD) بر اهمیت عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز این اختلال تأکید دارد. بر اساس مطالعات تاریخی، نظیر کار سافر و کراگر در سال 1988، وجود شباهتهای رفتاری در دوقلوها نشان میدهد که این اختلال میتواند به علت وراثت نیز باشد.
گروهی از پژوهشگران نیز بر این باورند که بیماریهای عصبی ممکن است به عنوان عاملی برای بیشفعالی در کودکان عمل کنند. به گفته آنها، حدود 30 تا 50 درصد از کودکان مبتلا به این اختلال دارای نوار مغزی غیرعادی هستند. در مطالعات اخیر، حساسیت به مواد شیمیایی و برخی غذاها به عنوان علل دیگر بروز این اختلال شناسایی شده است.
تحقیقات جدید بر سه عامل عمده در بروز بیشفعالی تأکید دارند:
1. **کوچکتر بودن مغز**: برخی پژوهشها نشان دادهاند که مغز کودکان مبتلا به بیشفعالی 5 تا 10 درصد کوچکتر از مغز کودکان سالم است.
2. **نقش سیگار کشیدن مادر**: همچنین، تحقیقات نشان میدهند که سیگار کشیدن مادر در دوران بارداری میتواند به بروز این اختلال منجر شود. این مسأله میتواند باعث نارساییهای رشدی و کم وزنی در کودک نیز شود.
3. **تماشای تلویزیون**: برخی از پژوهشها نشان میدهند که تماشای تلویزیون در سنین پایین میتواند بر رفتار کودکان اثر گزار باشد. به همین دلیل، انجمن روانپزشکان آمریکا به والدین توصیه میکند تا کودکان زیر دو سال را از تماشای تلویزیون و دستگاههای دیجیتال دور نگه دارند و برای کودکان بالای دو سال نیز محدودیتهایی در این زمینه تعیین کنند.
علاوه بر این، تحقیقات نشان دادهاند که حدود 45 درصد از کودکان مبتلا به ADHD به اختلالات دیگری نیز دچار هستند. اختلالات اضطرابی، خلقی و ناتوانیهای یادگیری از جمله این اختلالات هستند. 25 درصد کودکان بیشفعال از علائم اضطرابی رنج میبرند، در حالی که 18 درصد از آنها تجربیات افسردگی را ارائه دادهاند. همچنین، حدود 20 تا 25 درصد دچار ناتوانیهای یادگیری بوده که به دلیل کاهش تمرکز و توجه آنان است.
در زمینه رفتارهای نافرمانی نیز، 35 درصد از این کودکان به رفتارهای مخالفتآمیز و نافرمانی دچارند، که این مسأله میتواند در تعامل با والدین و معلمان مشکلاتی ایجاد کند.
در فرآیند درمان، گرچه درمان قطعی برای این اختلال وجود ندارد، اما با استفاده از روشهای مختلف میتوان به کنترل علائم آن پرداخت. پزشکان با بررسی موارد هر کودک، درمانهای مناسب را بر اساس ویژگیهای فردی آنها تجویز میکنند. ترکیب دارو درمانی با رفتار درمانی به عنوان یکی از بهترین روشهای موجود شناخته شده است.طبق تحقیقات، بیشتر از ۷۰ درصد کودکان مبتلا به اختلال کمبود توجه و بیش فعالی از دارودرمانی برای مدیریت علائم خود بهره میبرند. والدین و مربیان گزارش میدهند که این داروها توانستهاند رفتارهای تکانشی کودکان را کاهش دهند و تمرکز آنها را افزایش دهند. داروهایی از قبیل ریتالین، کسدرین، آمفتامین و فمولین هستند که باید طبق تجویز پزشک مصرف گردند. عوارض جانبی شایع این داروها شامل کاهش خواب و اشتها و در برخی موارد سردرد، دلدرد، افزایش ضربان قلب و فشار خون است.
نکات کلیدی که در زمان تجویز دارو باید مورد توجه قرار گیرد، شامل تشخیص دقیق از سوی پزشک، سن کودک، استفاده از درمانهای مکمل، شدت و نوع رفتارهای کودک، توانایی والدین در کنترل داروها، احتمال وجود اختلالات عصبی دیگر و برداشتهای کودک و والدین از درمان دارویی میشود.
تحقیقات نشان میدهد که دارو درمانی به تنهایی موثر نیست و باید همراه با رفتار درمانی انجام شود. روشهای رفتار درمانی موثر شامل آموزش مهارتهایی برای بهبود تمرکز، بازسازی روابط اجتماعی کودک، کاهش تحریکپذیری، توجه به دستورات، آموزش خودکنترلی، و استفاده از روشهای پاداش برای تقویت رفتارهای مثبت کودک میباشد.
از جمله راهبردهای رفتاری پیشنهادی برای کاهش علائم بیش فعالی میتوان به برنامهریزی منظم، مصرف صبحانه در صبح، حضور در مدرسه و خواب در زمان معین اشاره کرد. همچنین، کمک به کودک برای سازماندهی وسایل شخصی، محدود کردن انتخابها برای کاهش تحریکات، و استفاده از دستورات ساده و شفاف از دیگر شیوههای مؤثر به شمار میآید.
استفاده از اهداف واقعی و قابل دستیابی و روشهای انضباطی آرام بخش نیز میتواند به بهبود وضعیت کودک کمک کند. در نهایت، نادیده گرفتن رفتارهای نامطلوب میتواند به کودک بفهماند که این نوع رفتارها پذیرفته نیست.**شناخت علایق و تواناییهای کودکان: ابزارهای ضروری برای تقویت اعتماد به نفس**
کمک به کودک برای شناسایی علایق و استعدادهایش میتواند به تقویت اعتماد به نفس و حس ارزشمندی او منجر شود. کودکان به تجارب موفقیتآمیز نیاز دارند و از این رو، مهم است که کودکان با انتخاب هدف و فعالیتهای مناسب، مانند رشتههای ورزشی، هنری یا شرکت در کلاسهای آموزشی، تمرین کنند.
در این زمینه، درمانهای روانشناختی هرچند سریع اثر نگذارند، اما با یادگیری مداوم مهارتها توسط کودک، تأثیرات مثبت خود را نشان میدهند. به همین دلیل، دورههای آموزشی به منظور کاهش علائم اختلال کمبود توجه و بیشفعالی نظیر رژیمهای غذایی، تمرینات بدنی، یوگا و فعالیتهای گروهی توصیه میشود.
**نقش والدین در درمان اختلالات توجه و بیشفعالی**
شیوهی تعامل والدین با فرزندانشان از عوامل کلیدی در کاهش علائم این اختلالات محسوب میشود. آموزش خانوادهها دربارهی ارتباط مؤثر با کودک میتواند به بهبود وضعیت کمک شایانی کند. والدین معمولاً به دنبال اطلاعاتی دربارهی روشهای کمک به فرزندان در انجام فعالیتهای روزمره، تأثیر داروها، و حفظ ارتباطات اجتماعی هستند.
در مورد بازیها و ورزشهای مفید برای افزایش آستانه توجه کودک، همچنین کنترل رفتارهای تکانشی، والدین نیازمند راهنماهایی هستند. مشاوران با برگزاری جلسات آموزشی، والدین را با نوع اختلال کودک و شیوههای مراقبت از آن آشنا میکنند.
والدین با ایجاد یک محیط حمایتکننده و تشویق کودک به محض مشاهده رفتارهای مثبت، میتوانند تأثیرات زیادی در تقویت این رفتارها بگذارند. در مراحل بعد، استفاده از روشهای منع رفتارهای ناخوشایند و پاداش به عنوان ابزار تشویق میتواند مؤثر باشد.
ایجاد یک روال منظم برای تعامل با کودک، به والدین کمک میکند تا به تدریج با چالشهای موجود کنار بیایند. برای کودکان مبتلا به این اختلالات، همکاری نزدیک با روانشناسان و والدین در فرآیند درمان ضروری است تا نمایی جامع از نیازها و علایق آنها به دست آید.
**نویسنده: سکینه محبی**
