در پی حوادث دیماه، کمیته حقیقتیاب با حضور نمایندگان نهادهای مختلف تشکیل شده و درحال جمعآوری مستندات و نظرات مرتبط است. فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در اظهاراتی اعلام کرد که گزارش نهایی این کمیته به محض تکمیل فرآیند، به اطلاع عموم خواهد رسید و اقدامات قانونی لازم نیز صورت خواهد گرفت.
مهاجرانی توضیح داد که این کمیته به دستور دکتر عارف پایهگذاری شده و در واقع ادامه ستاد پیشین برای بازسازی است، با این نکته که ابعاد جدیدی به آن افزوده شده است. تاکنون سه جلسه توسط این کمیته برگزار شده و کمیتههای زیرمجموعه آن نیز فعال هستند.
او افزود که یکی از این کمیتهها، کمیته فرهنگی است که تحت نظارت وزارت فرهنگ فعالیت میکند و حکم ویژهای نیز از دکتر پزشکیان برای دکتر ربیعی صادر شده است. همچنین یک کمیته حقوقی تشکیل شده که شامل وزیر دادگستری و معاون حقوقی رئیسجمهور میشود و بر مسائل حقوقی و آزادی زندانیان تمرکز دارد.
در عین حال، انتقادات زیادی نسبت به تشکیل دوباره کمیته حقیقتیاب مطرح شده و برخی معتقدند که این اقدام تنها ابزاری نمادین است. کمیته حقیقتیاب به عنوان یک سازوکار موقت برای بررسی رویدادهای مرتبط با نقض حقوق شهروندی شکل میگیرد و مأموریت آن جمعآوری روایتهای مختلف و ارائه گزارشی رسمی است.
این نوع کمیتهها در سطح بینالمللی عمدتاً توسط نهادهای وابسته به سازمان ملل تشکیل میشوند و هدف آنها مستندسازی و پیشنهاد اصلاحات است. دولتها نیز میتوانند کمیتههای مشابهی در سطوح داخلی تشکیل دهند، اما خروجی و تاثیر این کمیتهها موضوعی است که محل بحث است.
پس از اعتراضات مهر و شهریور ۱۴۰۱ به دنبال جانباختن مهسا امینی، ابراهیم رئیسی دستور تشکیل کمیته حقیقت را صادر کرد، ولی وزیر کشور وقت تأکید کرد که معترضان نمایندهای در این کمیته نداشتهاند.
سپهر خلجی، رئیس شورای اطلاعرسانی دولت، به تازگی اعلام کرده است که جلسه نهایی کمیته حقیقتیاب با رئیسجمهور نزدیک به یک ماه پیش برگزار شده و گزارشی جامع ارائه گردیده است. در بیانیه نهایی این کمیته که به ریاست حسین مظفر منتشر شد، تعداد جانباختگان در سال ۱۴۰۱ را ۲۰۲ نفر و موارد جراحت نیروهای فراجا را ۵۲۰۰ نفر اعلام کرد.
براساس نتایج بررسیها، این کمیته به این جمعبندی رسید که تجمعات اعتراضآمیز در روزهای نخست، با ورود عوامل بیرونی به خشونت کشیده شد و جمهوری اسلامی ایران با چالشهای جدی در این زمینه مواجه گردید.در پی ناآرامیهای اخیر، کمسیون ویژهای که به بررسی این مسائل پرداخته است، با هوشیاری مردم و عدم همکاری با اغتشاشگران، موفق به خنثیسازی اهداف دشمنان نظام اسلامی شد. دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان بر ادامه این فعالیتها تأکید کرده و در این راستا، کمیته ویژهای به کار خود ادامه میدهد. در همین زمینه، جلسهای مجازی با اعضای هیأت حقیقتیاب بینالمللی در تاریخ 13 بهمن 1403 برگزار شد.
در تاریخ معاصر ایران، اعتراضات مختلفی به وقوع پیوسته است، از جمله ناآرامیهای آبان ۱۳۹۸ و دیماه ۱۳۹۶ که در زمان دولت دوازدهم، کمیته حقیقتیابی به تشکیل نرسید. با این حال، میتوان به کمیتهای که در پی اعتراضات ۲۵ خرداد ۱۳۸۸ به ویژه بعد از حوادث کوی دانشگاه شکل گرفت، اشاره کرد. اعتراضات دانشجویان در پی نتایج انتخابات ریاست جمهوری به درگیریهای شدید منجر شد و پس از این حوادث، کمیته حقیقتیاب با هدف بررسی ابعاد این بحران تشکیل گردید.
حجتالاسلام ابوترابیفرد به عنوان مسئول این کمیته، با همکاری دیگر عزیزان و نمایندگان جامعه دانشگاهی، به بررسی اوضاع و تهیه گزارشی پرداختند. این گزارش هرچند با مخالفتهایی نیز روبهرو شد، اما به گفته محیالدین فاضلیان، هرگز در مجلس قرائت نشد. برخی اعضا بر این باور بودند که این گزارش باید به رهبری ارجاع میشد و اقدامات لازم برای پیگیری آن صورت میگرفت.
در این گزارش همچنین به اهداف مشخصی از قبیل شناسایی و محاکمه عوامل ناآرامیها، آزادی دستگیرشدگان و جبران خسارات به دانشجویان اشاره شده بود.
در تیرماه ۱۳۷۸، توقیف روزنامه “سلام” به اعتراضات دانشجویان و حوادثی منتهی شد که نهایتاً به درگیریهای جدی در تهران انجامید. با ورود نیروهای غیرمجاز به کوی دانشگاه، شرایط وخیمتر شد و این موضوع واکنشهای شدیدی از سوی مسئولان دولت را در پی داشت. پس از این حوادث، کمیتهای ویژه در شورای عالی امنیت ملی مأمور پیگیری ابعاد این واقعه شد.### تشکیل کمیته بررسی حوادث کوی دانشگاه
کمیتهای با هدف بررسی و تجزیه و تحلیل حوادث کوی دانشگاه تاکنون تشکیل شده است. این کمیته شامل اعضایی از سازمانهای مختلف از جمله ابراهیم رئیسی، رئیس سازمان بازرسی کل کشور و مرتضی رضایی، رئیس سازمان حفاظت اطلاعات سپاه پاسداران، است. سایر اعضای این پنل شامل عباسعلی فراتی، دادستان دادسرای نظامی تهران، و تعدادی دیگر از مقامات وزارت کشور و اطلاعات ، به ریاست علی ربیعی، عضو دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی، به فعالیت مشغولاند. بررسیها بر روی وقایع رخ داده میان ساعت ۲۱:۳۰ روز ۱۷ تیر ۷۸ تا روز جمعه ۱۸ تیر ۷۸ متمرکز شده است.
پس از وقوع این حادثه، رهبر انقلاب در تاریخ ۲۱ تیرماه سال ۷۸، تاکید کردند که این موضوع باید بهدقت بررسی شود و اظهار داشتند: «برخی افراد با استفاده از اسامی مقدس، در صدد ایجاد آشوب و اختلال برآمدهاند». وی این حادثه را تلخ توصیف کرده و خواستار انجام تحقیقات دقیق درباره آن شد.
گزارش این کمیته از سوی شورای عالی امنیت ملی منتشر شده که در آن ذکر شده است: «وجود برخی عناصر مشکوک و ماجراجو در دو طرف این واقعه تأیید شده است». در این گزارش اشاره شده که سه بار تیراندازی مشکوک رخ داده، اما در شب حادثه هیچیک از دانشجویان جان خود را از دست ندادهاند. بررسیها همچنین نشان میدهد که افرادی با هویت نامشخص در صحنه حاضر بودهاند.
با مرور تجارب گذشته و عملکرد کمیتههای حقیقتیاب مشاهده میشود که این ساختارها به رغم امکانات مستندسازی و شفافسازی، اغلب در دستیابی به نتایج عملی و قابل پیگیری با مشکلاتی مواجهاند. تشکیل کمیتههای جدید به ویژه در شرایط بحرانی میتواند فرصتی برای جمعآوری اطلاعات و ایجاد درک بهتر از ناآرامیها باشد؛ با این حال، موفقیت این کمیتهها به کیفیت اعضا، استقلال و جدیت در اجرای گزارشات وابسته است. در نهایت، این کمیتهها به عنوان بخشی از فرآیند حکمرانی و پاسخگویی به جامعه عمل میکنند و میزان اثربخشی آنها به ارتباط میان تصمیمگیران و شفافیت اطلاعرسانی بستگی دارد.
