**فائزه فتحی رستمی:** در شرایط بحرانی، فناوریها اغلب به سرعت نقش خود را مشخص میکنند. در دوران همهگیری کرونا و در پی جنگهای اخیر، پلتفرمهای سلامت به عنوان راهکارهایی برای دسترسی به خدمات درمانی معرفی شدند. این خدمات شامل مشاوره آنلاین پزشکی و تأمین دارو برای بیماران ناتوان از خروج از خانه بود. با این حال، پس از پایان بحرانها، فناوریهایی که در این شرایط به کمک نظام سلامت آمده بودند، دوباره به موضوعاتی جنجالی تبدیل میشوند. نمونه اخیر این چالشها، اختلافات مربوط به دارورسانی آنلاین است که به نوعی به انتقاد از سازوکارهای نظام سلامت ایران و رابطهاش با فناوری و نوآوری برمیگردد.
تجربه جنگ اخیر نشان داد که سلامت دیجیتال دیگر امری اختیاری نیست. برای افرادی چون سالمندان محدود به خانه، بیماران در مناطق دورافتاده یا خانوادههایی که در شرایط اضطراری امکان مراجعه حضوری به درمانگاهها را ندارند، دسترسی آنلاین به خدمات سلامت به یک حق اساسی تبدیل شده است. اما در این زمینه، مشکلات و کشمکشها همچنان ادامه دارد و این موضوع به یکی از چالشهای بزرگ تنظیمگری در اقتصاد دیجیتال تبدیل شده است.
**فناوری؛ از انتخاب تا ضرورت**
در زمان بحرانهایی مانند جنگ، فناوری از یک گزینه لوکس به یک نیاز عمومی تبدیل میشود. پلتفرمهایی که در شرایط عادی مورد بحث بودند، در بحرانها به یکی از ارکان اصلی بقا تبدیل میشوند و به ارائه مشاوره آنلاین و رساندن دارو به بیماران کمک میکنند.
اگر بخواهیم تاریخ نظام سلامت ایران را از منظر فناوری بررسی کنیم، بسیاری از تحولات عمده در میانه بحرانها اتفاق افتاده است. بحرانها واقعیتهایی را آشکار میکنند که در شرایط عادی قابل مشاهده نیستند. در دوران کرونا، با وجود ترس مردم از حضور در مراکز درمانی، پلتفرمهای سلامت دیجیتال به یکی از راههای اصلی ارتباط بیماران و ارائهدهندگان خدمات درمانی تبدیل شدند. این روند مجدداً در خلال جنگها و وضعیتهای اضطراری اخیر ادامه یافت و خدمات آنلاین سلامت به ابزاری برای مدیریت زندگی روزمره بدل شد.
در ظاهر، موضوع دارورسانی آنلاین تنها مناقشهای بین چند پلتفرم اینترنتی به نظر میرسد، اما سوال اصلی این است که آیا دسترسی به خدمات سلامت همواره باید وابسته به مراجعه فیزیکی باشد یا فناوری میتواند این فرآیند را تسهیل کند؟ پاسخ به این سوال در سالهای اخیر از تجربیات واقعی و استفاده مردم از خدمات آنلاین حاصل شده است.
**اختلافات در زمینه دارورسانی آنلاین**
مدافعان سلامت دیجیتال بر این باورند که دارورسانی آنلاین باید در همین بستر در نظر گرفته شود. آنها میگویند که پلتفرمها جایگزین داروخانهها نیستند بلکه به عنوان بستر ارتباطی بین بیماران و داروخانهها عمل میکنند. بیماران همچنان باید نسخههای خود را به داروساز ارائه دهند، اما فناوری میتواند فرآیند دسترسی به دارو را تسهیل کند.
احمد طاهرخانی، رئیس کمیسیون سلامت دیجیتال انجمن تجارت الکترونیک تهران، در گفتوگویی اظهار کرد که مشکل اصلی تنها محدود کردن چند پلتفرم نیست، بلکه مساله اساسی نحوه برخورد سیاستگذاران با نوآوری در حوزه سلامت است. در واقع، در زمان بحرانها، پلتفرمهای سلامت نشان دادند که میتوانند بخشی از بار نظام سلامت را مدیریت کنند و استفاده از خدمات آنلاین از سوی مردم و دولت در این دورهها تأیید شد.### ادامه بحران در دارورسانی آنلاین و مقاومتهای نهادی
موضوع بحران دارورسانی آنلاین به موانع و مقاومتهای نهادی دوباره برگشته است. بهنظر میرسد فناوری تنها در زمانهای بحرانی به رسمیت شناخته میشود و در زمانهای عادی برای ادامه فعالیت خود باید تلاش کند.
برخی کارشناسان ریشه این موانع را در نگرش سنتی به تحول دیجیتال و تضاد منافع میدانند. آنها بر این باورند که تصور جلوگیری از فعالیت پلتفرمها به نفع سایر بازیگران حوزه سلامت، نگرشی کوتاهمدت و نادرست است. در اکوسیستمهای سالم، همگان باید همزمان رشد کنند؛ از بیمار و داروخانه تا پزشک و پلتفرم. تجربیات جهانی نیز نشان میدهد که فناوری قرار نیست کسی را جایگزین کند، بلکه به افزایش بهرهوری و تسهیل دسترسی کمک میکند.
یکی از فعالان این حوزه میگوید که ادامه چنین وضعیتی فقط به ضرر کسبوکارهای نوآور نیست. طولانی شدن اختلافات، نهتنها کارآفرینان را دلسرد میکند بلکه سرمایهگذاران را نیز از ورود به این حوزه بینصیب میسازد. در نهایت، این اوضاع هزینههای زیادی را به کل نظام سلامت و مردم تحمیل میکند.
### مصوبهای که هنوز اجرایی نشده است
اختلاف فعلی به مصوبه هیات مقرراتزدایی در شهریور ۱۴۰۲ مربوط میشود. بر اساس این مصوبه، پلتفرمهای دارای مجوز میتوانند به داروهای خود را از داروخانه به مصرفکنندگان عرضه کنند و نیازی به صدور مجوز جدید نخواهند داشت. همچنین این سازمان موظف است در مدت چهار ماه ضوابط فنی و نظارتی مربوط به این حوزه را تدوین و ابلاغ کند.
اما فعالان این صنعت میگویند که آییننامه مذکور هنوز به مرحله اجرایی نرسیده و سازمان غذا و دارو، با ارسال نامههایی به داروخانهها، همکاری آنها با پلتفرمهای دارورسانی را محدود کرده است. این موضوع اختلافاتی را میان وزارت بهداشت، وزارت اقتصاد، هیات مقرراتزدایی و فعالان اقتصاد دیجیتال به وجود آورده است.
در نقطه مقابل، سازمان غذا و دارو و بخشی از جامعه داروسازی بر این عقیدهاند که دارو باید بهصورت متفاوتی نسبت به سایر کالاها عرضه شود و هرگونه خطا در این فرآیند میتواند سلامت مردم را به خطر بیندازد. آنان نگرانیهایی درباره اصالت دارو، حفظ محرمانگی اطلاعات بیماران و نظارت بر زنجیره توزیع مطرح میکنند و بر لزوم وجود ضوابط دقیق تأکید دارند.
اما فعالان سلامت دیجیتال معتقدند که اختلاف اصلی بر سر اجرای موارد قانونی موجود است. یکی از این فعالان اظهار میدارد که طبق مصوبه ۷۷ هیأت مقرراتزدایی، پلتفرمها نیازی به دریافت مجوز جدید ندارند و میتوانند با همان مجوز اتحادیه کسبوکارهای مجازی به فعالیت ادامه دهند. با این حال، سازمان غذا و دارو از اجرای این مصوبه طفره رفته و ضوابط فنی خاصی را ابلاغ نکرده است.
به گفته رئیس کمیسیون سلامت دیجیتال انجمن تجارت الکترونیک تهران، به تعویق افتادن این رویدادها نمیتواند صرفاً نتیجه مدیریتی باشد. اگر سازمان مذکور دو سال فرصت داشته، اما اقدام مؤثری نکرده، شاید مقاومت در برابر پذیرش تغییرات ساختاری در نظام سلامت دلیل اصلی باشد.
### فراتر از یک اختلاف
این چالشها باعث شده که پرونده دارورسانی آنلاین به موضوعی فراتر از یک اختلاف میان چند کسبوکار و نهاد دولتی تبدیل شود. در دو سال گذشته، نهادهای مختلفی از جمله وزارت اقتصاد، هیأت مقرراتزدایی و کمیسیون اصل ۹۰ مجلس نیز به این مسئله ورود کردهاند.معاونت حقوقی ریاستجمهوری و سازمان بازرسی کل کشور به مسئلهای مهم در حوزه تنظیمگری اقتصاد دیجیتال ورود کردهاند، که نشاندهنده تبدیل این موضوع به یکی از چالشهای اساسی کشور به شمار میآید.
سال گذشته، واکنش سازمان غذا و دارو به محدود کردن همکاری داروخانهها با پلتفرمهای آنلاین، باعث شد تا هیأت مقرراتزدایی این اقدام را مغایر با مصوبات بالادستی تشخیص دهد. پس از آن، این مسئله از طریق مسیرهای حقوقی و نظارتی پیگیری شد. اگرچه در نهایت با رایزنیهای دولتی این شکایت متوقف شد، اما اختلافات در مورد اجرای قانون کماکان ادامه دارد و نامههای جدید این مسأله را بار دیگر به داغترین موضوع روز تبدیل کرده است.
کارشناسان بر این باورند که این ناپایداری تنها بر چند شرکت حوزه سلامت تأثیر نمیگذارد. با توجه به چالشهایی نظیر نابرابری جغرافیایی، افزایش هزینههای درمان و تقاضای بالا برای خدمات غیرحضوری، ارتقاء سلامت دیجیتال میتواند به حل این مسائل کمک کند. بهبود دسترسی بیماران به خدمات، ثبت دقیقتر اطلاعات درمانی و افزایش شفافیت فرآیندها از مزایای این حوزه به شمار میروند.
با این حال، بلاتکلیفی در مقررات میتواند هزینههای زیادی برای اکوسیستم نوآوری به بار آورد. طاهرخانی، یکی از فعالان این حوزه، میگوید: «اقتصاد دیجیتال به پیشبینیپذیری نیاز دارد. سرمایهگذاران تنها زمانی حاضر به سرمایهگذاری میشوند که از قواعد بازی مطلع باشند. اما در شرایطی که هر روز مصوبات و تفسیرهای مختلفی صادر میشود، طبیعی است که نوآوری و سرمایهگذاری دچار آسیب شوند.»
آنچه در حال حاضر در حوزه دارورسانی آنلاین در حال پیشروی است، آزمونی برای روش تعامل نظام سلامت با فناوریهای نوین تلقی میشود. بحران کرونا و جنگهای اخیر نشان داد که خدمات سلامت دیجیتال میتوانند در زمان بحران به مرکز توجه بیايند و بخشی از مسئولیت نظام سلامت را به دوش بکشند. اکنون این سوال مطرح است که آیا این تجربیات به تدوین چارچوبهای شفاف قانونی منجر خواهد شد یا اینکه سلامت دیجیتال همچنان در میانه نیازهای روزافزون مردم و مقاومتهای سیاسی به سر خواهد برد.
