به گزارش خبرآنلاین، روزنامه کیهان خبر از کاهش 8.9 درصدی نرخ زاد و ولد در ایران در سال 1404 نسبت به سال قبل داد. این کاهش میزان زاد و ولد و بحران جمعیتی به عنوان یک معضل جهانی در حال مطرح شدن است. برآوردها نشان میدهد که برای نخستین بار در تاریخ، نرخ زاد و ولد جهانی به زیر سطح جایگزینی جمعیت رسیده است. در ایران، پیشبینیها نشاندهنده نرخ باروری 1.35 در سال 2025 است که به معنای پیر شدن جمعیت کشور خواهد بود. از این رو، اجرای اقدامات پیشگیرانه در این زمینه به شدت ضروری ارزیابی میشود.
بسیاری از کارشناسان بر این باورند که مشکلات اقتصادی مانند تورم و بیکاری تنها دلایل کاهش تمایل به فرزندآوری نیستند. اگرچه این مسائل تأثیرگذارند، اما کاهش بحران جمعیت تنها به این عوامل منحصر نمیشود. بررسی دو دهه اخیر سیاستگذاریهای جمعیتی در کشورهای مختلف نشان میدهد که فرضیه «افزایش حمایت مالی برابر با افزایش جمعیت» در عمل به شکست انجامیده است. غالباً گفتمان سیاستگذاریهای جمعیتی در کشورهای مختلف بر پایه این باور است که مشکلات اقتصادی ریشه اصلی کاهش زاد و ولد هستند. به همین دلیل، اقدامات حمایتی نظیر توسعه مرخصی والدین و ارائه یارانههای کودک به عنوان راهکارهای مناسب مطرح میشود. با این حال، تجربه نروژ، که یکی از پیشرفتهترین کشورهای حامی خانواده به شمار میآید، این فرضیه را به چالش میکشد.
نروژ به عنوان یکی از بهترین مقاصد جهانی برای فرزندآوری شناخته میشود. سیستم حمایتی جامع این کشور شامل مرخصی والدین با حقوق برای 12 ماه به ازای هر فرزند، و همچنین مرخصی اضافی برای والدین است. همچنین، مهدکودک برای تمام کودکان بالای یک سال نه تنها حق قانونی است، بلکه دولت با یارانههای گسترده امکان ترکیب کار و زندگی را تسهیل کرده است. با این حال، علیرغم تمام این حمایتها، نرخ باروری در نروژ از 1.98 در سال 2009 به 1.40 در سال 2023 کاهش یافته که پایینترین سطح تاریخ این کشور محسوب میشود.
در کل، کشورهای حوزه اسکاندیناوی با وجود سیستمهای پیشرفته حمایتی، همگی با کاهش شدید نرخ زاد و ولد مواجهند. به عنوان مثال، در فنلاند نرخ باروری نسبت به سال 2010 کاهشی 33 درصدی داشته و سوئد و دانمارک نیز به ترتیب کاهشهایی 28 و 22 درصدی را تجربه کردهاند. بررسیها نشان میدهد که آمارها در این کشورها از اواسط دهه 1960 همواره به کاهش نرخ زاد و ولد اشاره دارد و این روند در میان جوانان 20 تا 30 ساله به وضوح نمایان شده است، به طوری که میانگین سن برای اولین زایمان افزایش یافته است.### دلایل کاهشی نرخ زاد و ولد در نروژ و یافتن راهحل
نروژ، یکی از کشورهای مرفه جهان، با وجود حمایتهای مالی گسترده دولت، هنوز با کاهش نرخ زاد و ولد مواجه است. این موضوع نشان میدهد که چالشهای موجود در زمینه زادآوری ریشههای عمیقتری دارند. یکی از مشکلات عمده، «ادراک اجتماعی» افراد است که در کاهش تمایل به فرزندآوری نقش زیادی دارد. بر اساس مطالعهای که در نشریه جینس در سال ۲۰۲۵ منتشر شده، نااطمینانی از آینده، به ویژه در زمینه امنیت شغلی و هزینههای زندگی، بهعنوان یک عامل موثر در کاهش زاد و ولد شناسایی شده است.
علاوه بر این، افزایش قیمت مسکن در شهرهای بزرگ نروژ به یکی دیگر از موانع اصلی فرزندآوری تبدیل شده است. بررسیها نشان میدهد که سهم خرید مسکن برای خانوادههای دارای فرزند از ۳۹ درصد در سال ۲۰۱۵ به ۱۹ درصد در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است. گزارشی از سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در سال ۲۰۲۴ نشان میدهد که عوامل متعددی، از جمله امنیت مالی و هزینههای تربیت کودک، در انتخابهای مربوط به داشتن فرزند تأثیرگذارند. به علاوه، افزایش فعالیت زنان در بازار کار نیز هزینههای جزئی را برای پرورش کودکان افزایش داده است.
تغییر در سبک زندگی و ارزشهای اجتماعی در نروژ مشهود است. پژوهشهای مؤسسه جمعیتشناسی ماکس پلانک نشان میدهد که جوانان امروزه کمتر به بچهدار شدن بهعنوان هدف اصلی خود نگاه میکنند و به جنبههای دیگر زندگی مانند کار و تفریح اهمیت بیشتری میدهند. همچنین مفهوم «والدگری فشرده»، که به سبک فرزندپروری پر مسئولیت و پر توقع اشاره دارد، به یکی از موانع اصلی در این زمینه تبدیل شده است.
چالشهای دیگر شامل تشکیل دیرهنگام خانواده، نگرانیهای مربوط به زایمان، تغییر اولویتها، و فردگرایی میباشند. این مسائل بیشتر جنبه روانی و اجتماعی دارند و ناشی از درک نادرست افراد از زندگی اجتماعی است.
### راهکارها
متأسفانه، الگوهای کشورهای اسکاندیناوی نتوانستهاند بهطور مؤثر از کاهش نرخ زاد و ولد جلوگیری کنند. مشکلات بنیادین مربوط به تغییر اولویتها، انتظارات از والدین، و نااطمینانی از آینده، همگی عوامل اصلی در این بحران به شمار میروند. باید تأکید کرد که حمایتهای دولتی، اگرچه لازم است، بهتنهایی کافی نیستند. تجربه کشورهای اسکاندیناوی میتواند برای ایران، که در آغاز سیاستگذاری جمعیتی قرار دارد، یک درس ارزشمند باشد.
در نهایت، اگر نرخ باروری در ثروتمندترین و حمایتگرترین کشورهای دنیا دچار افت میشود، به وضوح میتوان نتیجه گرفت که بحران جمعیتی به تغییرات عمیقتری در باورها، اولویتهای زندگی، نگرانی از آینده، و شناخت جدید والدینی برمیگردد.
