### نوجوانان کار در ایران: چالشها و ابعاد جدید
پدیده نوجوانان کار در ایران به موضوعی چندوجهی تبدیل شده که فراتر از یک معضل اقتصادی یا خانوادگی است. این معضل به فقر، عدم کارآمدی سیاستهای دولتی، بحرانهای آموزشی و نابرابریهای اجتماعی گره خورده است. در حال حاضر، نوجوانان کار تنها در خیابانها یا کارگاهها فعالیت نمیکنند، بلکه در فضای مجازی و شبکههای اجتماعی نیز تحت بهرهکشی قرار دارند. بررسی این مشکل نشان میدهد که برای رسیدن به عدالت اجتماعی و توسعه انسانی، نیاز به اصلاحات اساسی در سیاستهای حمایتی، حقوقی و آموزشی است.
نوجوانان شاغل نتیجه برهمکنش چندین عامل اساسی هستند. فقر و نابرابری اجتماعی خانوادهها را مجبور به استفاده از نیروی کار فرزندان میکند. همچنین ناکارآمدی نظام حقوقی و حمایتی که نتوانسته است نوجوانان ۱۵ تا ۱۸ ساله را بهطور مؤثر محافظت کند، عاملی دیگر است. مشکل بیهویتی و مهاجرت نیز موجب محرومیت نوجوانان از آموزش شده، در حالی که فروپاشی خانوادهها به دلیل مسائل مختلف، آنها را به کارهای زودهنگام و خیابانی سوق میدهد. در نهایت، بحران نظام آموزشی که با ترک تحصیل و عدم ارائه مهارتهای کاربردی همراه است، نوجوانان را از محیط آموزش دور کرده و به بازار کار میکشد.
### تفاوت میان کار داوطلبانه و اجباری
لازم به ذکر است که باید بین کار داوطلبانه و ایمن نوجوانان و کار اجباری ناشی از فشارهای اقتصادی تفاوت قائل شد. نوجوانانی که در کنار تحصیل به فعالیتهای آموزشی و خلاقانه مشغولاند، به توانمندیهای لازم دست مییابند؛ اما افرادی که به علت فقر مجبور به کارهای سنگین و خطرناک هستند، دچار آسیب میگردند و عملاً قربانی بهرهکشی اقتصادی خواهند بود.
### نقش نظام آموزشی در مشکل نوجوانان کار
نظام آموزشی در ایران به جای جلوگیری از کار کودکان، در بعضی موارد خود به تشدید این معضل کمک کرده است. محتوای ناکارآمد، آموزشهای حافظهمحور و عدم ارتباط میان آموزش و اشتغال، نوجوانان را از فضای آموزشی دور میکند. آمارها نشان میدهند که در مناطق کمبرخوردار، نرخ ترک تحصیل تا ۲۵ درصد افزایش یافته است. این بحران، نه تنها حق آموزش را از نوجوانان سلب میکند، بلکه آنها را به سمت بازار کار غیررسمی و مخاطرات اجتماعی سوق میدهد.
### آثار منفی کار نوجوانان
کار نوجوانان پیامدهای ویرانگری به دنبال دارد که شامل مشکلات جسمی و روانی، حقوقی و اجتماعی است. نوجوانان ممکن است با آثار جسمی نظیر فرسودگی و سوءتغذیه و مشکلات روانی مانند اضطراب و افسردگی مواجه شوند. همچنین، این وضعیت منجر به محرومیت آنان از حق آموزش، تفریح و خانواده و افزایش بزهکاری و چرخه فقر میشود.
### چالشهای نوین: از خیابان تا فضای مجازی
امروزه کار نوجوانان تنها به فعالیتهای خیابانی محدود نیست و اشکال جدیدی از بهرهکشی در حال ظهور است. این موارد شامل استثمار دیجیتال در شبکههای اجتماعی، کار پنهان دختران نوجوان با خطرات زیاد، بهرهکشی خیابانی از سوی باندهای سازمانیافته و افزایش نوجوانان کار بیهویت به دلیل مهاجرتهای اقلیمی است.
مسئله نوجوانان کار در ایران نیازمند توجه و اقدامات جدی از طرف نهادهای دولتی و اجتماعی برای حل ریشهای این معضل است.### کاهش حساسیت اجتماعی نسبت به کار نوجوانان و ضرورت اصلاحات قانونی
کار نوجوانان در ایران بهعنوان یک معضل اجتماعی، نگرانکننده تلقی میشود. این مسئله نه تنها به کاهش حساسیت اجتماعی منجر شده بلکه به عادیسازی این پدیده در نظرات خانوادهها و رسانهها نیز دامن زده است. کارشناسان معتقدند که این مشکل تنها با سرکوب پلیسی یا اقدامات مقطعی قابل حل نیست و نیاز به اصلاحات ساختاری و سیاستهای پیشگیرانه دارد.
از جمله اقدامات ضروری در این زمینه میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. **تصویب قانون جامع حمایت از کودکان کار** که بهرهکشی اقتصادی، دیجیتال و خانگی را جرمانگاری میکند.
2. **ایجاد سامانه ملی شناسایی و پایش کودکان کار** با استفاده از دادههای بینبخشی و هوش مصنوعی.
3. **بازطراحی نظام آموزشی** با محوریت جذب بازماندگان از تحصیل و آموزش مهارتی تحت عنوان «مدرسه باز».
4. **تدوین مقررات حمایتی در فضای دیجیتال** که بر لزوم حفظ حقوق کودکان از سوی پلتفرمها تأکید دارد.
5. **راهاندازی دادسرای ویژه برای کودکان قربانی بهرهکشی اقتصادی** در کلانشهرها.
6. **ایجاد یارانههای مشروط به تحصیل** برای خانوادههای کمدرآمد و تقویت خدمات اجتماعی.
7. **برگزاری کمپینهای ملی و فرهنگسازی** علیه عادیسازی کار نوجوانان با همکاری رسانهها و چهرههای فرهنگی.
کار نوجوانان در کشور نشاندهنده نابرابریهای عمیق و ناکامی سیاستهای اجتماعی است. این معضل نه تنها به سلامت نسل جوان آسیب میزند بلکه موجب فرسوده شدن سرمایه انسانی و کاهش عدالت اجتماعی میشود. تا زمانی که جامعه کار نوجوان را امری طبیعی بداند، چرخه فقر و بهرهکشی ادامه خواهد داشت. برای خاتمه دادن به این وضعیت، نیاز به اراده سیاسی جدی، تصویب قوانین جامع و سیاستهای حمایتی هدفمند، و همچنین مشارکت فعال جامعه مدنی وجود دارد. آینده توسعه ایران وابسته به آزادی نوجوانان از استثمار و تأمین حق آنها در آموزش، سلامت و زندگی شرافتمندانه است.
*حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بینالملل کودکان*
