**صدای مهر، گروه استانها – کورش دیباج:** با توجه به حملات هوایی اخیر رژیم صهیونیستی به ساختمان استانداری اصفهان، موج انفجارهایی به مجموعه تاریخی دولتخانه صفوی و کاخموزه چهلستون، دو اثر مهم ثبت جهانی و اجزای کارکنان فرهنگی این شهر، آسیب رسانده است.
این در حالی است که طبق کنوانسیونهای بینالمللی، آثار فرهنگی و تاریخی باید در زمان درگیریهای نظامی از هر گونه تعرض محافظت شوند. این آثار حتی میتوانند با نصب نشان «سپر آبی» بهعنوان نماد حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ شناسایی شوند.
در این راستا، با احمد محیط طباطبایی، رئیس پیشین کمیته ملی موزههای ایران (ایکوم) و پژوهشگر میراث فرهنگی، در خصوص ابعاد حقوقی و فرهنگی این رویداد و نقش مجموعه دولتخانه صفوی در نظام میراث جهانی به بحث و گفتوگو پرداخته شده است.
طباطبایی در این باره بیان کرد که وقوع حملات هوایی اخیر به ساختمان استانداری اصفهان باعث ایجاد خسارت به مجموعه دولتخانه صفوی و کاخموزه چهلستون شده است. وی تأکید کرد که طبق قوانین بینالمللی میراث فرهنگی، این مناطق بهعنوان نقاط کلیدی میراث جهانی باید از هرگونه اقدام نظامی در امان بمانند.
وی به کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه اشاره کرد که در آن تأکید شده دولتها ملزم به عدم هدف قرار دادن بناهای فرهنگی هستند، مگر در شرایط خاص که بهطور مستقیم برای اهداف نظامی استفاده شوند. در مورد مجموعه دولتخانه صفوی، چنین موضوعی مطرح نیست و ساختمان استانداری بهعنوان یک نهاد اداری نمیتواند هدف نظامی محسوب شود.
این پژوهشگر میراث فرهنگی، ادامه داد که چنین حملاتی در نزدیکی یک مجموعه تاریخی و ثبت جهانی، باید جدی گرفته شود. دولتخانه صفوی که در مرکز اصفهان قرار دارد و بهعنوان نماد قدرت و اداره در دوره صفویه شناخته میشود، ارزش تاریخی و فرهنگی بالایی دارد.
کاخ چهلستون به عنوان یکی از بناهای مهم در این مجموعه، محل برگزاری مراسم رسمی بوده و تزئینات آن بخشی از تاریخ ایران را روایت میکند. از آنجایی که این آثار نمایانگر یک روایت تمدنی هستند، هرگونه آسیب به آنها باید با حساسیت بالایی مورد بررسی قرار گیرد.
طباطبایی همچنین به نصب نشان «سپر آبی» در این مجموعه اشاره کرد، که این نشان به معنای تعهد برای حفاظت از میراث فرهنگی در برابر آسیبهای ناشی از جنگ و خشونت است و جایگاه مهمی در حقوق بینالملل دارد.مجموعه ای از اصول حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ طبق کنوانسیون لاهه تعریف شده است. این نشان، در عرصه میراث فرهنگی، نقشی مشابه نشان صلیب سرخ در حوزه امدادرسانی انساندوستانه ایفا میکند.
این نشان بر آثار فرهنگی یا مجموعههای تاریخی نصب میشود تا به طرفین درگیر اعلام کند که این مکان حائز اهمیت فرهنگی است و باید از هرگونه آسیب و حمله محافظت شود. نصب این علامت درخواست احترامی به میراث مشترک بشری به شمار میرود.
به همین سبب، در صورت بروز عملیات نظامی در نزدیکی این مکانها که منجر به آسیب به آنها گردد، جامعه جهانی نسبت به این موضوع حساسیت نشان میدهد و میتواند در سطوح سازمانهای بینالمللی مانند یونسکو یا شورای بینالمللی موزهها پیگیری شود.
وقتی آسیبها از موج انفجار ناشی میشوند نه از حمله مستقیم، آیا انتظار واکنش جامعه جهانی وجود دارد؟ بله، حتی در چنین شرایطی نیز واکنش اشتresponsive قابل انتظار است. آسیب به آثار فرهنگی صرفاً محدود به حملات مستقیم نمیشود و هر عمل نظامی که به این آثار آسیب بزند، میتواند مورد بررسی قرار گیرد.
در موارد متعددی، حتی زمانی که یک اثر تاریخی به طور مستقیم هدف قرار نگرفته اما در اثر عملیات نظامی دچار آسیب شده، این موضوع در مجامع بینالمللی مورد اشاره قرار گرفته و گزارشهای رسمی درباره آن منتشر شده است.
ضروری است به یاد داشته باشیم که میراث جهانی، متعلق به یک کشور خاص نیست و جزء میراث بشری محسوب میشود. تغییرات دولتی یا مرزی نمیتواند این آثار فرهنگی را که به عنوان حافظهای مشترک از انسانها شناخته میشوند، تحت تأثیر قرار دهد. آسیب به این میراث، به معنای آسیبی به تاریخ کلی بشریت است.
به همین دلیل انتظار میرود نهادهایی نظیر یونسکو یا ایکوم در این زمینه اقداماتی انجام دهند و حداقل با بررسیهای کارشناسی و ابراز نگرانی، به این مسئله پرداخته شود.
آیا نهادهای مرتبط در ایران برای پیگیری این موضوع در سطح بینالمللی اقداماتی صورت دادهاند؟ اطلاعات موجود نشان میدهد که کمیتههای مربوطه در ایران اعتراضی را ثبت کرده و در حال پیگیری موضوع هستند. هدف از این پیگیریها جلوگیری از تکرار چنین وقایعی است.
زمانی که این مسائل در سطح بینالمللی مطرح میشوند، نوعی هشدار به طرفهای درگیر داده میشود که باید در خصوص میراث فرهنگی حساسیت بیشتری را رعایت کنند و اقداماتی را با توجه به این نکته انجام دهند.
در بسیاری از موارد، همین حساسیتها باعث میشود که در ادامه درگیریها، آثار فرهنگی مورد توجه بیشتری قرار گیرند و از آسیبها مصون بمانند. برخی کارشناسان بر این باورند که وجود مراکز اداری یا انتظامی در نزدیکی بناهای تاریخی موجب افزایش خطر را برای این آثار در زمان بحران میشود. این نکته مدتهاست که در ادبیات حفاظت از میراث فرهنگی مورد بحث قرار گرفته است.
در برخی کشورها توصیه میشود که در محدوده آثار تاریخی و به ویژه در عرصه و حریم آثار ثبت جهانی، فعالیتهای نظامی انجام نشود. چنین اقداماتی میتواند در زمان بحران خطر این بناها را افزایش دهد. یکی از اصول مهم در مدیریت میراث جهانی، دور نگه داشتن کاربریهای حساس از این مناطق است.
در مورد دولتخانه صفوی، شایسته بود که از ابتدا این ملاحظات به دقت بیشتری مورد توجه قرار میگرفت تا احتمال وقوع خطرات کاهش یابد.### اهمیت حفاظت از آثار تاریخی در شرایط کنونی
با توجه به وضعیت موجود، انجام اقدامات مؤثر برای حفاظت از آثار تاریخی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. کارشناسان بر این باورند که دو اقدام اساسی باید در این راستا مورد توجه قرار گیرد.
نخستین اقدام، کاهش یا حذف حضور نیروهای نظامی و انتظامی در مجموعههای تاریخی و فرهنگی، به ویژه آن دسته که در فهرست میراث جهانی قرار دارند، است. این اقدام میتواند بهطور چشمگیری خطراتی که ممکن است این آثار را تهدید کند، کاهش دهد.
دومین اقدام، بهرهبرداری از ظرفیتهای بینالمللی برای حفاظت از میراث فرهنگی است. نهادهایی مانند یونسکو، ایکوم و شبکه سپر آبی جهانی با هدف حمایت از آثار فرهنگی در زمان بحران و جنگ تأسیس شدهاند. اگر این نهادها بهخوبی فعال شوند، میتوان به افزایش توجه به حفاظت از میراث فرهنگی امیدوار بود و طرفهای درگیر در بنبستها به شیوهای مسئولانهتر عمل خواهند کرد.
#### نکته نهایی
در خاتمه، باید به این نکته تأکید کرد که میراث فرهنگی امانتی است که از نسلهای قبل به ما منتقل شده و مسئولیت ماست که آن را به نسلهای آینده بسپاریم. آثاری چون چهلستون و مجموعه دولتخانه صفوی نمادهای چندین قرن هنر و فرهنگ هستند. ما نیز همانند گذشتگان خود موظف به حفظ این ارثیه گرانبها برای آیندگان هستیم. این مسئولیت تنها مختص یک کشور نیست، بلکه موضوعی جهانی است که نیاز به همکاری همه جوامع دارد.
