به نقل از مرکز ارتباطات و اطلاعرسانی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانشبنیان ریاست جمهوری، پیشرفتهای سریع در حوزه فناوریهای کوانتومی به ویژه در زمینههای رایانش و رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، تغییرات معناداری در امنیت و توسعه زیرساختهای دیجیتال ایجاد کرده است. نظام پولی و بانکی، به عنوان یکی از ارکان کلیدی کشور، با بهرهگیری از این فناوریها میتواند تحولات چشمگیری را تجربه کند، ولی در عین حال باید در برابر تهدیدات ناشی از این تکنولوژیهای نوین هوشیار باشد.
توسعه سختافزارهای رایانش کوانتومی و الگوریتمهای جدید، ضرورت اقداماتی در راستای آمادهسازی زیرساختها برای استفاده از این فناوری را پررنگ میسازد. همچنین، توجه به مخاطراتی نظیر «ذخیره امروز، رمزگشایی در آینده» و شکلگیری برنامههای مهاجرت پساکوانتومی از دیگر چالشهای مهم در این مسیر به شمار میآید.
بنیاد ملی علم ایران، با همکاری ستاد توسعه اقتصاد دانشبنیان کوانتوم، از دانشگاهها و مؤسسات پژوهشی دعوت به عمل آورده است تا پیشنهادات پژوهشی و فناورانه خود را در این راستا ارائه کنند. هدف از این اقدام، تقویت ظرفیتهای علمی کشور در بهرهبرداری بهینه از رایانش کوانتومی در مسائل مالی و افزایش آمادگی نظام بانکی در برابر تهدیدات کوانتومی است.
این فراخوان که به توافقنامهای میان معاونت علمی و بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران میپردازد، به دنبال ارتقاء توانمندیهای انسانی و تکمیل زنجیره ارزش در زمینه رمزنگاری پساکوانتومی و فناوریهای کوانتومی میباشد. طرحهای انتخابی در این برنامه میتوانند در آینده به کارگیریهای عملی در سیستم پولی و بانکی کشور کمک کنند.
از طرفی، طرحهای پیشنهادی باید در یکی از سه محور اصلی ارائه شوند: رمزنگاری پساکوانتومی و مهاجرت زیرساختهای بانکی، رمزنگاری و ارتباطات کوانتومی، و توسعه ابزارهایی برای پیادهسازی این فناوریها در ساختارهای بانکی. این طرحها شامل بررسی چالشهای جاری و طراحی راهکارهای نوین امنیتی و سیستمهای احراز هویت با بهرهگیری از روشهای پیشرفته پساکوانتومی است.### بررسی فناوریهای کوانتومی در ارتباطات مالی و بانکی
به دنبال افزایش اهمیت امنیت در ارتباطات مالی، بررسی امکانسنجی و کاربرد توزیع کلید کوانتومی (QKD) در این حوزه به عنوان یک اولویت مطرح شده است. این رویکرد شامل طراحی و ارزیابی معماریهای ارتباطی کوانتومی و راهکارهای ترکیبی، نظیر QKD، رمزنگاری متقارن و پساکوانتومی (PQC) است که نیازمند مقایسه فنی، امنیتی و اقتصادی میباشد.
فعالیتهای حیاتی دیگر شامل مطالعه عملکرد و محدودیتهای عملیاتی سامانههای QKD در شرایط واقعی شبکه است. همچنین، استانداردهای مربوط به این سامانهها و استخراج پروتکلهای آزمون و تجهیزات لازم برای آزمایشات نیز در دستور کار قرار دارد.
علاوه بر این، توسعه و ارزیابی پایلوتها و محیطهای آزمایشگاهی به همراه روشهای مدیریت کلید در شبکههای کوانتومی از جمله اهداف کلیدی محسوب میشوند. این سامانهها باید به گونهای طراحی شوند که در حوزههای پولی و بانکی به کار گرفته شوند و امنیت آنها به اثبات برسد.
از دیگر موضوعات مطرح، توسعه زیرسامانههای ارتباطات کوانتومی مثل تولیدکننده اعداد تصادفی کوانتومی است که با هدف کاربرد در بخشهای مالی و بانکی توسعه مییابند و انتظار میرود نسبت به روشهای موجود برتری داشته باشند.
### کاربردهای رایانش کوانتومی در حوزه مالی
در زمینه رایانش کوانتومی، تلاشها بر روی توسعه و ارزیابی الگوریتمهای کوانتومی و ترکیبی متمرکز شده تا بهینهسازی مالی، مدیریت ریسک و تخصیص دارایی را ممکن سازند. بررسی ظرفیت این فناوری در شبیهسازیهای مالی، قیمتگذاری و تحلیل اقتصادی نیز از دیگر موضوعات قابل توجه است.
مقایسه کمی بین روشهای کوانتومی و کلاسیک پیشرفته به ارزیابی مزایای عملی در مسائل واقعی حوزه پولی کمک میکند. علاوه بر این، پیادهسازی الگوریتمهای کوانتومی مرتبط روی شبیهسازها یا کامپیوترهای کوانتومی جهانی از اهداف پژوهشگران به شمار میآید.
طرحهای خصیصَّهای شامل طراحی الگوریتمهایی برای شکستن رمزنگاریهای پساکوانتومی نیز به بحث گذاشته شده است.
### شرایط متقاضیان و خروجیهای مورد انتظار
متقاضیان طرحها باید اعضای هیئتعلمی دانشگاهها یا مؤسسات پژوهشی معتبر باشند. خروجی مورد انتظار این طرحها شامل تولید مقالات علمی، سیستمهای آزمایشگاهی و دیگر محصولات علمی است. به طور خاص، این طرحها باید در سطوح TRL ۱ تا ۴ قرار داشته باشند، به این معنی که بر روی ایدهپردازی، طراحی و انجام آزمایشات اولیه تمرکز دارند.
فراخوان فعلی در راستای استفاده عملی از فناوریهای کوانتومی و رمزنگاری پساکوانتومی میباشد و خروجیها شامل گزارشهای علمی، سیستمهای سختافزاری و نرمافزاری و همچنین ارزیابی عملکرد خواهد بود.
### زمانبندی و حمایتها
متقاضیان میتوانند طرحهای خود را از ۱۰ شهریور تا ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ ارسال کنند. حمایت مالی برای پروژهها وابسته به نوع طرح و خروجی مورد انتظار تعیین شده است؛ برای طرحهای حوزه رمزنگاری کوانتومی و پساکوانتومی، سقف حمایت تا ۱۰ میلیارد ریال پیشبینی شده است. این طرحها باید شامل گزارشها و توسعه نرمافزارهای مرتبط باشند، در حالی که طرحهای اولویتدار ممکن است تا ۵۰ میلیارد ریال حمایت دریافت کنند.
در حوزه رایانش کوانتومی نیز طرحهای پژوهشی، بنیادی و کاربردی در نظر گرفته شده است که میتواند به توسعه فناوریها و نمونههای اولیه کمک کند.بر اساس اطلاعیه اخیر، طرحهای علمی و پژوهشی که شامل تحقیقات کاربردی تا سقف ۳۰ میلیارد ریال میشوند، تحت حمایت قرار خواهند گرفت. این فراخوان شامل گزارشهای علمی، انتشار مقالات، و توسعه الگوریتمها و نرمافزارهای مرتبط است. متقاضیان میتوانند در زمان مشخص شده، طرحهای خود را بر اساس حوزههای اولویتدار و شرایط تعیینشده ارائه دهند.
در زمینه توسعه فناوری و تحقیق در حوزه رمزنگاری پساکوانتومی، دریافت حمایت مالی منوط به حضور چند عضو هیئتعلمی با نقشهای مشخص در پروژه است. با توجه به هزینههای بالای طرحهای پژوهشی در این حوزه، متقاضیان باید سابقه فعالیت و تجهیزات مرتبط داشته باشند.
همچنین، در صورتی که اجرای طرح نیاز به تبادل بینالمللی دانشجو داشته باشد، هزینه سفر یک دانشجوی دکتری ایرانی که برای حداقل ۳ ماه به یک گروه بینالمللی پذیرفته شده باشد، حداکثر تا ۵ میلیارد ریال قابل حمایت خواهد بود.
پروژههایی که در مدت حمایت اولیه عملکرد رضایتبخشی از خود نشان دهند، میتوانند در مراحل بعدی از حمایتهای ستاد توسعه اقتصاد دانشبنیان کوانتوم، لیزر و فوتونیک برای پروژههای بزرگتر و پایلوتهای کاربردی بهرهمند شوند.
متقاضیان برای ثبتنام میتوانند به سامانه مدیریت پژوهش (کایپر) مراجعه کرده و از بخش مربوطه درخواستهای خود را ارسال کنند.
