به گزارش خبرنگار ما، تلسکوپ فضایی هابل در طول بیش از سه دهه به عنوان نماد نجوم مدرن شناخته میشود. تصاویری که این تلسکوپ از سحابیها و کهکشانها منتشر کرده، توجه میلیونها نفر را به آسمان جلب کرده است. با این حال، دانشمندان از ابتداییترین روزهای آن میدانستند که هابل با وجود موفقیتهایش، محدودیتهایی نیز دارد. این تلسکوپ تنها قادر به رصد نور مرئی و فرابنفش است و بسیاری از رازهای جهان در طول موجهای فروسرخ پنهان باقی ماندهاند.
در واکنش به این نیاز، ناسا به همراه آژانس فضایی اروپا و آژانس فضایی کانادا پروژهای را برای طراحی تلسکوپ فضایی جدیدی به نام جیمز وب (JWST) آغاز کرد. ساخت این تلسکوپ بیش از بیست سال به طول انجامید و در طول این زمان با تأخیر، افزایش هزینه و چالشهای فنی متعددی روبرو شد. این موارد سبب شد برخی تصور کنند که پروژه هرگز به مرحله اجرا نخواهد رسید. نهایتاً، هزینه ساخت این مأموریت به حدود 10 میلیارد دلار رسید و جیمز وب را به گرانترین رصدخانه فضایی تاریخ تبدیل کرد.
از ویژگیهای بارز تلسکوپ جیمز وب، آینه اصلی آن است که از 18 قطعه ششضلعی تشکیل شده و دارای قطری حدود 6.5 متر است، یعنی بیش از دو برابر قطر آینه هابل. برای افزایش کارایی در رصد نور فروسرخ، سطح این آینهها با لایهای نازک از طلا پوشانده شده است که توان جمعآوری نور جیمز وب را تقریباً شش برابر هابل میسازد.
عملکردهای رصدی در طول موجهای فروسرخ با چالشهایی همراه است؛ چرا که هر جسم، از جمله تلسکوپ، پرتوهای فروسرخ ساطع میکند که میتواند دادههای علمی را دچار اختلال کند. برای حل این مشکل، جیمز وب به یک سپر خورشیدی پنجلایه بزرگ به اندازه یک زمین تنیس مجهز شده است که دمای بخشهای علمی تلسکوپ را به حدود منفی 233 درجه سانتیگراد میرساند.
برخلاف هابل که در مدار زمین قرار دارد، جیمز وب در فاصله حدود 1.5 میلیون کیلومتری زمین و در نقطه لاگرانژ دوم (L2) مستقر شده است. در این نقطه، زمین، ماه و خورشید تقریباً در یک راستا قرار دارند و سپر خورشیدی میتواند به طور مستمر آنها را پوشش دهد.
پیش از این، در ژوئیه 2022، اولین تصاویر علمی جیمز وب منتشر شد. این تصاویر شامل خوشه کهکشانی SMACS 0723، سحابی کارینا و دیگر اجرام سماوی بودند که نمایی فراتر از انتظارات را ارائه کردند. اما ارزش واقعی این تصاویر، زیبایی آنها نیست بلکه توانایی تلسکوپ در مشاهده کهکشانهایی بسیار دور است که نور آنها سالها پیش به سفر آمده و اکنون به زمین رسیده است.
جیمز وب در تلاش برای کشف کیهان، به شناسایی کهکشانهایی پرداخته که تنها چند صد میلیون سال پس از مهبانگ شکل گرفتهاند. این کشفیات، نظریههای متداول درباره سرعت شکلگیری کهکشانها را به چالش میکشد. برخی از کهکشانهای جدید کشفشده به طور غیرمنتظرهای بزرگتر و بالغتر از آن چیزی بودند که مدلهای موجود کیهانشناسی پیشبینی کرده بودند.
تلسکوپ جیمز وب همچنین به جمعآوری دادهها درباره گذر سیارهها از مقابل ستارههای مادر نیز پرداخته است، که این امر میتواند به درک بهتری از نوع و ویژگیهای سیارات غیر از زمین کمک کند.دانشمندان با تجزیه اجزای جو سیارههای فراخورشیدی، موفق به شناسایی ترکیباتی همچون بخار آب، دیاکسید کربن، متان و مونوکسید کربن در جو این سیارهها شدهاند. این پیشرفت میتواند به عنوان یک قدم مهم در جستجوی جهانی قابل سکونت تلقی شود.
تلسکوپ جیمز وب که قادر است نور فروسرخ را مشاهده کند، برای اولین بار توانسته فرآیند شکلگیری ستارهها را در داخل ابرهای غبارآلود رصد کند. تصاویری که قبلاً تاریک به نظر میرسیدند اکنون به نمایش ستارههای تازه متولد شده تبدیل شدهاند.
یکی از سوالات مهمی که درباره جیمز وب مطرح است این است که آیا این تلسکوپ نشانههایی از حیات فرازمینی یافته است؟ پاسخ به این پرسش منفی است. جیمز وب تاکنون مدرکی قطعی از موجودات زنده ارائه نکرده، اما در اندازهگیری دقیق ترکیبات شیمیایی جو برخی سیارهها موفق بوده است. این دادهها در آینده میتوانند به شناسایی سیارههای بالقوه قابل سکونت کمک کنند.
تلسکوپ جیمز وب تنها یک ابزار رصدی نیست؛ بلکه در حال تغییر چشمانداز نجوم بهواسطه کشفهای جدید است. هر ماه نتایج تازهای از آن به دست میآید که برخی فرضیات گذشته را تأیید و برخی دیگر را به چالش میکشد. اخترشناسان بر این باورند که به تازگی وارد عصر جیمز وب شدهایم و کشفیات مهم آن در سالهای آینده رقم خواهد خورد.
اهمیت جیمز وب به اندازهای است که میتواند نگاه ما به کیهان را دگرگون کند. این تلسکوپ علاوه بر رصد دورترین نقاط، به بررسی گذشته کیهان و جستجوی ریشههای حیات میپردازد. اگر تلسکوپ هابل پنجرهای به جهان گشود، جیمز وب در حال گشودن دری به روی عمیقترین رازهای کیهان است؛ دری که هر داده جدید آن، پرسشهای تازهای درباره جایگاه انسان در این جهان مطرح میکند.
