خبرگزاری مهر-گروه هنر-علی حیدری؛ نمایش «پایین نردبان» به نویسندگی مهران عشریه و کارگردانی فرزین محدث، این روزها در تماشاخانه خورشید اجرا میشود. این اثر، بر خلاف روایتهای کلاسیک، فضای مدرن و روانکاوانهای را به تماشاگران ارائه میدهد. در اینجا خاطرات و امیال سرکوبشده شخصیتها از طریق تکگوییهای موازی بروز میکند. شخصیت اصلی، زنی ۴۲ ساله و دندانپزشک است که در ظاهر زندگی کاملی دارد، اما با بحران هویت و بحران درونی ناشی از آرزوهای سرکوبشده دست و پنجه نرم میکند. فرزین محدث در نقش کارگردان تلاش کرده تا این لایههای روانی را با استفاده از تواناییهای بازیگران به تصویر بکشد. در ادامه به گفتوگو با مهران عشریه و فرزین محدث پرداختیم.
* نمایش «پایین نردبان» از منظر ساختار و سبک چه فضایی ایجاد میکند و شخصیت اصلی چگونه با این فضا ارتباط دارد؟
مهران عشریه: این متن به ایجاد فضایی مدرن و روانکاوانه مبادرت میورزد. شخصیت اصلی، دندانپزشکی ۴۲ ساله و تنها، با بحران هویتی رو به رو شده است. این نمایش ناخودآگاه و امیال سرکوبشدهای را نشان میدهد که هرچند فراموش شده، اما هنوز بر خودآگاه تأثیر دارند. شکل تکگوییهای موازی نیز به همین دلیل است. امیال مختلف هر یک داستانی دارند و در کنار هم به سمت خودآگاه حرکت میکنند، درحالیکه شخصیت اصلی سعی در سرکوب آنها دارد. نردبان به عنوان نماد، مسیری برای انتقال این امیال از ناخودآگاه به خودآگاه است.
* شخصیت اصلی با وجود شرایط خوب زندگی، در ۴۲ سالگی به بیهویتی میرسد. این بحران دارای چه معنا و اهمیتی است؟
مهران عشریه: این زن به ظاهر همهچیز دارد؛ شغلی مناسب و زندگی مالی خوب. اما وقتی فردی تنها بر اساس تواناییهایش زندگی کند و از آنچه که دوست دارد دور شود، ممکن است در میانسالی با آرزوهای برآوردهنشده روبرو شود. این شخصیت به نوعی افسردگی و بیهویتی دچار شده و سوالاتی را درباره فراموشی تجربیات و آرزوهای زندگی مطرح میکند.
* آقای محدث، برخورد شما با متنی غیرکلاسیک و بدون روایت خطی چگونه بود؟
فرزین محدث: یکی از ویژگیهای کلیدی متن این است که روایت آن بر اساس الگوی کلاسیک نیست و به جای آن بر مجموعهای از احساسات و موقعیتها متمرکز شده است. این نمایش برای من فرصتی است تا دنیای ذهنی شخصیتها را از طریق کارگردانی و بازی بازیگران منتقل کنم. نتایج این نمایش برای من آزمونی بزرگ در زمینه بازیگری است که در آن تواناییهای جسمانی، ذهنی و بیان بازیگران آزمایش میشود. مونولوگها بهگونهای طراحی شدهاند که هر بازیگر بتواند بر روی صحنه در موقعیت خود پیش برود. این کار نیاز به دقت و هماهنگی دارد و از این رو، تجربهای ارزشمندی است.
* رابطه
**توسعه همکاری مهران عشریه و فرزین محدث در فرآیند تبدیل متن به اجرا**
در گفتگوهایی میان مهران عشریه و فرزین محدث، روند تبدیل متن به اجرا تشریح شد. محدث اعلام کرد که همکاری با عشریه به صورت مداوم و دو جانبه انجام میشود؛ او به طور مرتب ایدههایی درباره طراحی صحنه و میزانسن مطرح میکند و نظر عشریه را مورد بررسی قرار میدهد. به گفته محدث، تغییرات ایجاد شده در متن، نتیجه فرآیند تمرین و نیازهای بازیگران است و همگی با هماهنگی مهران انجام شده است.
او تأکید کرد که ایجاد یک زبان مشترک میان نویسنده و کارگردان از اهمیت بالایی برخوردار است و این موضوع او را به یاد دوران طلایی تئاتر کشور میاندازد. محدث همچنین بیان کرد که طراحی صحنه به مکان اجرا بستگی دارد و اگر در سالن دیگری بودند، ممکن بود طراحی به شکل دیگری باشد. او بیان کرد که استفاده از دو ستون موجود و آینه در طراحی، فضایی ذهنی را با واقعیت ترکیب کرده است.
در ادامه، محدث به فلسفه طراحی خود پرداخت؛ ایجاد فاصلهای بین تماشاگر و شخصیتها به گونهای که احساس نزدیکی عاطفی کاهش یابد. او بر این باور است که روان در جسم نمایان میشود و برعکس، و این مفاهیم در بازیگری باید به وضوح تجلی پیدا کند.
عشریه نیز به پیدایش ایجاز در نوشتن متن اشاره کرد و بیان کرد که برای بازگو کردن یک زندگی طولانی باید به نکات ضروری پرداخته شود. او تأکید کرد که با حذف اضافات، ساختار نمایشنامه به شکلی منظم و قابل کنترل درآمده است. همچنین، او از آمادگی محدث برای تجربه ایدههای جدید با وجود محدودیتها یاد کرد و بر ارزش این نوع همکاری تأکید داشت.
در مورد کیفیت نهایی اجرا با توجه به حضور هنرجویان، عشریه بر تلاش فراوان آنها تأکید کرد. او اذعان داشت که علیرغم محدودیتها، این اجرا نمایانگر ویژگیها و امکانات موجود است و میتوان به کیفیت آن اعتماد کرد.**آقای محدث: رویکرد آموزشی در تئاتر و اهمیت آن برای بازیگران**
آقای محدث، کارگردان این پروژه، به نقش کلیدی آموزش در فرآیند تئاتر تأکید دارد. وی معتقد است که تجربه یادگیری برای بازیگران جوان به رشد آنها کمک شایانی میکند. به رغم وجود انتقادات معمول نسبت به آثار هنرجویی، اثر «پایین نردبان» از کیفیت بالایی برخوردار است و نمیتوان آن را به عنوان یک کار هنرجویی مشاهده کرد.
محدث با ابراز خوشحالی از این موضوع، گفت که وقتی یک بازیگر کار خود را آغاز میکند، باید آماده باشد تا به نظم و دیسیپلین پایبند باشد. وی اشاره کرد که اگر خود او نیز نظم و انضباط نداشته باشد، نمیتواند از بازیگران انتظار داشته باشد که این خصیصه را رعایت کنند. در نظر او، بخشی از فرآیند آموزشی باید شامل نمونهگیری و یادگیری مداوم باشد.
این کارگردان با نزدیک به سه دهه فعالیت در عرصه تئاتر، اظهار داشت که بازیگری برای او به یک رفتار روزمره بدل شده است و همچنان به دنبال تجربیات جدید است. محدث به عنوان یک مدرس، مسئولیت دارد تا تجربیات خود را به بازیگران منتقل کند و همواره فرآیند تمرین را ادامه دهد.
او همچنین به توانمندی نسل جدید بازیگران اشاره کرده و پیشبینی کرد که این نسل در آینده بخشی کلیدی از تئاتر ایران را به عهده خواهند گرفت. محدث ادامه داد که همکاری مداوم با این نسل به شکلگیری یک گروه تئاتری منجر خواهد شد که در آن تجربه و یادگیری در کنار یکدیگر ادامه پیدا میکند.
محدث تأکید کرد که ایجاد گروه تئاتری نتیجه یک فرآیند طولانیمدت و نه یک پروژه کوتاهمدت است. او افزود که در کلاسهای خود به شرایط و فرآیندی متمرکز میشود که بازیگران بتوانند بارها تمرین کرده و تجربیات خود را به دست آورند. این رویکرد به آنها این امکان را میدهد تا هنگام صحنهگردانی، با دانش و مهارت بیشتری بر روی صحنه حاضر شوند.**تأثیر موسیقی در نمایش «پایین نردبان» و تحلیل ساختار چندلایه**
موسیقی در نمایش «پایین نردبان» به کارگردانی فرزین محدث و نویسندگی مهران عشریه، به گونهای طراحی شده است که اثر خود را فراتر از صرف شنیدن به مخاطب منتقل کند. عشریه با اشاره به این که متن در این اجرا به معنای واقعی خود را در کانون توجه قرار نداده، تأکید کرد که هنر بازیگران و کارگردانی در کنار متن به خوبی درخشیده است.
عشریه همچنین به ساختار چندلایه اثر اشاره کرد و گفت که این چندلایگی در زبان نمایش نیز وجود دارد. او توضیح داد که واژهها در این اجرا به طور مستقل عمل میکنند و با یکدیگر به ایجاد یک تصاویر صوتی متشکل میپردازند. وی مفهوم چندصدایی باختین را به عنوان ابزاری برای درک این ویژگی در نمایش ذکر کرد و اظهار داشت که هر تکگویی در این نمایش صدای ویژه خود را داراست و با هم به یک هماهنگی کلی میرسند.
عشریه نظر مثبتی نسبت به هماهنگی میان متن و کارگردانی در این اجرا دارد و خاطرنشان کرد که برخلاف بعضی از تجربههای گذشتهاش، در اینجا متن و اجرا به شکل متوازن در کنار هم حرکت میکنند. او به تأثیرگذاری موسیقی در این راستا اشاره کرد و گفت که وقتی موسیقی به طور مناسب استقامت کند، تاثیر عمیقتری بر روی مخاطب میگذارد.
وی افزود، بازیگران و کارگردانی به طور همزمان و گاهی جلوتر از زبان و ساختار روایت حرکت کردهاند که به عنوان یکی از موفقیتهای نمایش «پایین نردبان» محسوب میشود.
گفتنی است که این نمایش از تاریخ ۲۸ تیرماه در تماشاخانه خورشید به روی صحنه رفته و از بازیگران توانمندی همچون حدیث ارمغان، روژینا اسدی و ریحانه اینانلو بهره میبرد. عکسها نیز توسط سارا عبداللهی و پرتو جغتایی تهیه شده است.
