**خبرگزاری مهر – گروه هنر – سجاد خیامی؛** تکگویی یا مونولوگ، یکی از ابزارهای اصلی ادبیات داستانی و هنرهای نمایشی به شمار میآید. این نوع بیان به معنای سخنرانی یک شخصیت بدون دخالت دیگران است و غالباً به منظور نمایش احساسات درونی و افکار شخصیتها به کار میرود. مونولوگ میتواند احساسات، تردیدها و تنهایی یک شخصیت را به تصویر کشد و ارتباطی عمیق با مخاطب برقرار کند. این شگرد در نمایشهای یک نفره و همچنین در نمایشهایی با تعداد شخصیتهای بیشتر، که نیاز به برجستهسازی یک شخصیت است، مشاهده میشود.
مونولوگها همچنان به عنوان بخشی ماندگار در هنر تئاتر شناخته میشوند. از جمله نمونههای مشهور این نوع بیان میتوان به مونولوگهای نمایشنامههای یونانی و عبارت معروف «بودن یا نبودن» از نمایشنامه «هملت» شکسپیر اشاره کرد. کلمات در این فرم ادبی عمق و قدرت خاصی پیدا میکنند و میتوانند به مباحث بنیادی و فلسفی نیز بپردازند.
در این راستا، گروه هنر خبرگزاری مهر به معرفی هر هفته یک مونولوگ برجسته در زمینه تاریخ هنر نمایشنامهنویسی میپردازد.
**اوریپید: نویسندهای در مرز ملودرام و تراژدی**
اوریپید، نمایشنامهنویس معروف یونانی در قرن پنجم پیش از میلاد، به عنوان یکی از نوابغ تئاتر شناخته میشود و حدود 90 نمایشنامه در طول career خود نوشت. او تنها چهار بار در جوایز دیونیسیا برنده شد که این امر به انتقاد از شیوههای نوآورانه و گاهی بحثبرانگیز او نسبت داده میشود. آثار او، به ویژه 19 نمایشنامهای که امروزه در دسترس هستند، غالباً موضوع بحثهای منتقدان بودهاند. برخی از آنها را ملودرام و نه تراژدی ارزیابی کردهاند.
اوریپید به نوآوری در ورود شخصیاتها به صحنه علاقهمند بود و در برخی آثار او، مانند «مدهآ»، تحولات غیرمنتظرهای را ارائه میدهد. این اثر در قرنهای بعدی نیز همچنان محبوب ماند و به موضوعات سیاسی و اجتماعی تبدیل شد.
**داستان تراژدی «مدهآ»**
تراژدی «مدهآ» با بحرانهای عاشقانه و خانوادگی مدهآ و جیسون آغاز میشود. مدهآ، دختر پادشاه کولخیس، در سفر جیسون برای بهدستآوردن پشم زرین به او کمک میکند و در نهایت سرزمین و خانوادهاش را ترک میکند. پس از سالها زندگی مشترک و فرزندآوری، جیسون تصمیم به ترک مدهآ میگیرد تا با دختر پادشاه کورینت ازدواج کند. این داستان به تصویر کشیدن خیانتی است که هرگز قابل توجیه نمیباشد و به پیچیدگیهای انسانی میپردازد.مادهآ در پی بر افراشتن موقعیت اجتماعی و سیاسی خود از تصمیمی جنجالی دفاع میکند و آن را خیانت نمیداند. او ازدواج جیسون با دختر شاه را فرصتی برای تأمین آینده خود و فرزندانش میبیند. از طرفی، مدهآ این عمل را بیاعتنایی به فداکاریهای بیشماری میداند که برای جیسون انجام داده است. او احساس میکند که جیسون با کنار گذاشتن او، به تمام تلاشهایش پشت کرده است.
مدهآ با سوالی اساسی مواجه میشود: پس از جدایی از جیسون، به کجا خواهد رفت؟
### مدهآ در برابر زئوس و ناامیدی
مونولوگ مدهآ به خوبی نشاندهندهی حال درونی اوست: “اکنون در این وضعیت، من به کجا بروم؟ به خانه پدرم؟ من رابطهام را با او و سرزمینم شکستهام.”
او به یاد میآورد که چگونه در تلاش برای کمک به جیسون، خود را به بیمحلی رسانده است. از اینکه فرزندانش را به تنهایی به حال خود رها کردهاند، احساس ذلت میکند و غم و اندوه او به زئوس معطوف میشود.
مدهآ به زودی تصمیم میگیرد که راه انتقام را در پیش گیرد و بر خشمش تکیه کند.
### سختترین تصمیم
او در ادامه میگوید: “اکنون تصمیمی شوم میگیرم. فرزندانم را میکشم. هیچ مردی نمیتواند آنها را از من بگیرد.” او تصمیم دارد تا بعد از ویرانی خانه جیسون از این سرزمین بگریزد و از عواقب کارهایش دوری کند. مدهآ به یاد میآورد که هیچ خانوادهای از فرزندانش حمایت نخواهد کرد و میگوید: شرافت در دوستی به سراغش آمده و در دشمنی به سختی مینگرد.
### اجراهای مختلف مدهآ در ایران
در ایران، چندین اقتباس و اجرای نمایشنامه مدهآ به صحنه رفته است. یکی از این اجراها با کارگردانی گلچهره سجادیه در سال ۱۳۸۴ انجام شد. این نمایش که اقتباسی پستمدرن از داستان کلاسیک مدهآ بود، با بازی بازیگرانی چون سعید ساحلی و مسعود سنایی به محبوبیت رسید.
شهاب آگاهی نیز در سال ۱۳۹۰ این اثر را روی صحنه آورد. اجرای او با الهام از موسیقی و آئینهای بومی، ترکیبی جذاب از موسیقی محلی و مذهبی را به نمایش گذاشت. در ادامه، در سال ۱۳۹۶، اجرایی دیگر با عنوان “مدهآ، فصل دوم” در تالار چهارسوی مجموعه تئاتر شهر اجرا شد که به ترکیب دو متن «مدهآ» اوریپید و «مدهآ» ژان آنوی پرداخته بود.اجرا به مدت ۷۵ دقیقه به طول انجامید که در آن پانتهآ پناهیها به هنرنمایی پرداخت.
علاوه بر این، یکی دیگر از اجراهای «مدهآ» به کارگردانی علیاصغر راسخراد است که در سال ۱۳۹۸ در تالار قشقایی مجموعه تئاتر شهر به نمایش درآمد. این نسخه به قلم مسعود سمیعی نوشته شده و بر اساس آثار اوریپید و ژان آنوی بازنویسی و دراماتورژی شده است. نکته جالب در این نسخه، ارتباط فرامتنی آن با نمایش «مدهآ» است که در آن گروهی در حال تمرین و اجرای این اثر هستند و تعاملاتی که میان آنها به وجود میآید، با داستان اصلی تراژدی اوریپید در هم تنیده میشود.
جدیدترین اجرای «مدهآ» در ایران، توسط مهتاب عسگری صورت گرفته است. این نسخه که با ترجمه امیرحسین ندایی و تهیهکنندگی هومن برقنورد، در آبان ۱۴۰۳ در سالن انتظامی خانه هنرمندان ایران به روی صحنه رفت، کارگردانی و دراماتورژی آن به عهده عسگری بود.
پیش از این، محسن حسینی، فریبرز کریمی و سهراب سلیمی نیز به اجرای این نمایش پرداختهاند. همچنین، حمیدرضا نعیمی، هنرمند معروف تئاتر، اخیراً نمایشنامه «مدهآ» را در تماشاخانه ایرانشهر به اجرا درآورده است.
