ملاقات تاریخی دکتر عباس زریاب خویی، پژوهشگر مشهور، با سید حسن تقیزاده، رئیس وقت مجلس سنا، نقطه عطفی در زندگی علمی او محسوب میشود. داستان از آنجا آغاز میشود که تقیزاده به دنبال یک کتاب عربی به کتابخانه مراجعه میکند و به دلیل اشتباه کتابدار، کتاب نادرست به او ارائه میشود. این خطای کتابدار باعث نگرانی و عصبانیت تقیزاده میشود.
زریاب که در نزدیکی میز کار میکرد، متوجه این اشتباه میشود و بلافاصله برخاسته و کتاب صحیح را به تقیزاده تقدیم میکند. علاوه بر این کتاب، چندین منبع دیگر که تقیزاده حتی نامشان را هم نشنیده بود، به او معرفی میکند. این دانش عمیق و تسلط زریاب بر منابع، توجه تقیزاده را جلب کرده و او دستور میدهد تا زریاب از وظایف اجرایی معاف شده و صرفاً بر روی مطالعات خود تمرکز کند. اندکی بعد، بورس تحصیلی او برای تحصیل در آلمان تأمین میشود.
زریاب در آلمان موفق به کسب دکترای تاریخ با تمرکز بر دوره تیموریان میشود و پس از بازگشت به ایران در دانشگاه تهران به یکی از شخصیتهای برجسته تاریخ تبدیل میگردد. تسلط او بر چندین زبان زنده و دانش چندجانبهاش، او را در بین تاریخدانان و دیگر اساتید محبوب کرده است. با این حال، او با مشکلاتی هم بعد از انقلاب مواجه میشود و به دنبال پاکسازیهای دانشگاهی، به مدت چند سال بدون حقوق کنار گذاشته میشود.
پس از این دوره، با تأسیس مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی در دهه 1360، زریاب به دعوت آقای بجنوردی به این مرکز پیوسته و نقش مهمی در شکلگیری گروه تاریخ ایفا میکند. او به عنوان «پدر معنوی» مرکز شناخته میشود و گروههای مختلف دانشجویی در مواقع نیاز به وی مراجعه میکنند. شهرت او به خاطر حافظه قویاش است که بارها در جلسات علمی به نمایش گذاشته و همه را مبهوت کرده است.
به باور بسیاری، زریاب تنها به خاطر دانش خود مشهور نیست، بلکه خلقیات و تواضع او نیز او را به فردی منحصر به فرد تبدیل کرده است. او با همه افراد، اعم از دانشمندان برجسته و عموم مردم، به نیکی رفتار میکند. یک بار که به خانهاش مراجعه کنندهای را مشاهده کرد که درس انگلیسی و عربی به یک دختربچه آموزش میدهد، نشان از تواضع او بود.
در نهایت، دکتر زریاب نه تنها با آثارش در تاریخ ایران تحول ایجاد کرد، بلکه با کمالات اخلاقیاش الگویی ماندگار از یک «عالمِ عامل» به یادگار گذاشت. پیشنهاد میشود یاد او گرامی داشته شود و مسیرش ادامه یابد.زریاب، علاوه بر کشف یک کتاب، به تقیزاده، رئیس مجلس سنا، مجموعهای از منابع و مآخذ دیگر معرفی کرد که او با وجود دانش وسیعش، قبلاً هیچگاه آنها را نشنیده بود. این مساله باعث شگفتی تقیزاده شد که چگونه یک کتابدار ساده میتواند چنین اطلاعات عمیقی از منابع داشته باشد. در پی این دستاورد، تقیزاده تصمیم گرفت که زریاب دیگر به کار کتابداری مشغول نشود و به او درخواست کرد که فقط به مطالعه بپردازد.
تقیزاده برای زریاب بورسیه تحصیلی به آلمان فراهم کرد که منجر به اخذ دکترای تاریخ وی در زمینه تیموریان شد. دکتر عباس زریاب خویی، پس از کنار گذاشته شدن از دانشگاه تهران، در سالهای 1364 تا 1365 به دعوت آقای بجنوردی به مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی پیوست و نقش کلیدی در تأسیس آن ایفا کرد.
نقش وی در این نهاد علمی شامل تأسیس گروه تاریخ بود که در ابتدای تأسیس دایرةالمعارف، زریاب با همکاری سید علی آلداوود و دیگر پژوهشگران همچون صادق سجادی و کاظم برگنیسی، ساختار آن را ساماندهی کرد.
زریاب همچنین به عنوان یک مرجع علمی در مرکز حضور داشت و سه روز در هفته به مشاوره دیگر پژوهشگران میپرداخت. او نه تنها نقطه اتکا گروه تاریخ، بلکه در زمینههای ادبیات، فقه، عرفان و جغرافیای تاریخی نیز به رفع مشکلات و پرسشها میپرداخت. نمایه او به عنوان نگارنده مقالات کلیدی و دشوار، با تألیف مقالهای مهم در مورد «ابن تیمیه»، نشاندهنده توانایی بالای او در نگارش چنین موضوعاتی بود.
زریاب با حافظه استثنایی خود به پژوهشگران کمک میکرد و قادر بود اطلاعات گستردهای را به سرعت ارائه دهد، حتی از حفظ اشعار طولانی. او همچنین با تواضع بینظیرش به تعامل با پژوهشگران مختلف میپرداخت و به سؤالات سادهترین افراد نیز با ملاطفت و دقت پاسخ میداد.
در مجموع، زریاب خویی به عنوان یک استثنا در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی دیده میشد و او هم در علم و هم در اخلاق، الگوی منحصر به فردی برای دیگر اعضا بود. مقالات وی در این مرکز نیز دارای ویژگیهای منحصربهفردی بود که آنها را از آثار دیگران متمایز میکرد. این مقالات به دلیل ایجاد دقیق و تخصصی موضوعات حساس، علاوه بر اینکه نشاندهنده جامعیت علمی او بود، به عنوان جلودار حل معضلات در گروههای مختلف شناخته میشدند.**ویژگیهای علمی و انسانی دکتر عباس زریاب خویی**
دکتر عباس زریاب خویی به عنوان یک شخصیت برجسته و فرهیخته، دارای حافظهای قوی و اطلاعات وسیع در زمینه پژوهشهای ایرانی و اسلامی بود. این ویژگیها او را قادر میساخت که در مقالات و جلسات مشورتی، متون و اشعار گمنام را به راحتی از حفظ بیان کند. در عین حال، زریاب با وجود نگارش مقالات مهم، نقش راهنمایی و مشاور را در دایرةالمعارف بر عهده داشت و به ارتقای پژوهشهای دیگران کمک میکرد.
مقالات وی به دلیل دقت علمی و تواناییاش در پاسخ به چالشها، به عنوان آثار منحصربهفرد شناخته شدهاند. تجربه پنجاه ساله او در تعامل با استادان مطرح در میان رشتههای مختلف، گواهی بر پیوند ارزشمندی است که بین دانش و اخلاقیات ایجاد کرده است.
زریاب در ابعاد علمی، دانش عمیقی در حوزههای پژوهشهای اسلامی و ایرانی داشته و به نوعی به «پدر معنوی» گروههای علمی تبدیل شده است. او با سرعت و دقت به تمامی پرسشها پاسخ میداد و حتی در مواردی دقیقاً با شنیدن یک مصرع، اشعار را از یاد میآورده است. بهعلاوه، تسلط او به چندین زبان دنیا و علوم مختلف نشانه بارز نبوغ و مهارتهای زبانیاش است.
از ویژگیهای انسانی زریاب میتوان به تواضع و رفتار دوستانهاش اشاره کرد. او حتی با افرادی که پرسشهای سادهای داشتند با کمال میل برخورد میکرد. یکی از خاطرات زیبا، تدریس او به یک دختر بچه دروس ابتدایی بود که نشاندهنده رویکرد انساندوستانه و تواضع اوست.
در فضای علمی مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، حادثهای خیرهکننده از حافظه قهار زریاب رخ داد. زمانی که دکتر سید جعفر سجادی، استاد بازنشسته ادبیات عرب، تنها یک مصرع از شعری را به یاد داشت و در جستجوی نام شاعر و متن کامل آن بود، زریاب به سرعت توانست پاسخگو باشد و همگان را شگفتزده کرد. این واقعه نمادی از وسعت دانش و حافظه بینظیر اوست که در تاریخ علمی کشور ماندگار خواهد ماند.در یک واقعهی شگفتانگیز، زریاب که به عنوان «گمنام» شناخته میشود، موفق شد یک منظومهی بلند عربی را به طور کامل و بدون هیچ اشتباهی از حفظ قرائت کند. این اتفاق در پاسخ به سؤالی ناگهانی روی داد و نشانگر آن بود که حافظهی زریاب تنها محتوای عمومی را در خود نگنجانده، بلکه دقیقا جزئیترین و خاصترین متون ادبی را نیز به خوبی به خاطر سپرده است.
**تبلور حافظه قهار در حوزههای مختلف**
اصطلاح «حافظه قهار» که برای توصیف زریاب به کار میرود، نشاندهندهی ویژگیهای گستردهای است که فراتر از ادبیات میرود. نخستین بار زریاب این حافظه را در کتابخانهی مجلس با سید حسن تقیزاده به نمایش گذاشت، جایی که او علاوه بر پیدا کردن کتاب مورد نظر، چندین منبع ناشناخته را نیز معرفی کرد که تقیزاده هرگز نامی از آنها نشنیده بود.
زریاب به عنوان مرجع مشاورهی تمامی گروههای علمی شناخته میشد. در دایرةالمعارف، او به دلیل حافظه و دانش عمیقش، به عنوان مشاور محققان در رشتههای مختلفی مانند تاریخ، ادبیات، فقه و جغرافیای تاریخی مطرح بود. در مواقعی که محققین در بنبست قرار میگرفتند، غالباً به او رجوع میکردند زیرا او هیچگاه در پاسخ به سؤالات تردید نداشت.
همچنین، تسلط زریاب بر پنج یا شش زبان زنده دنیا به او این امکان را میداد که به منابع اصلی در پژوهشهای ایرانی و اسلامی دسترسی داشته باشد.
**دانش و تواضع**
نکتهی قابل توجه این است که حافظهی قهار زریاب و دانش بینظیر او هرگز موجب کبر و غرور در او نشد. زریاب با وجود تواناییهایش، با تواضع به سؤالات سادهتر مردم پاسخ میداد و وقت خود را صرف آموزش به کودکان همسایه میکرد. این ویژگیها، ترکیب دانش گسترده و اخلاق انسانی، زریاب را به شخصیتی منحصر به فرد در تاریخ معاصر ایران تبدیل نموده است.
در بیست مرداد ماه، همکاران استاد عباس زریاب خویی، یاد خاطرات خوش جشن تولد ایشان در زمان حیات را زنده میکنند، اما امسال به مناسبت یکصد و هفتمین زادروز او، در غیاب استاد، بار دیگر یاد او را گرامی میدارند.
