**ثبت جهانی ردیف‌های موسیقی ایرانی در یونسکو**
به گزارش خبردونی، در سال ۱۳۸۷، پرونده «ردیف‌های موسیقی ایرانی» به نمایندگی از خانه موسیقی ایران و سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری این کشور به یونسکو ارائه شد. این پرونده در تاریخ هشتم مهرماه ۱۳۸۸ (۲۰۰۹ میلادی) به عنوان نخستین پرونده مستقل ایران، در فهرست میراث فرهنگی ناملموس یونسکو به ثبت رسید.
براساس گزارش ایرنا، ردیف موسیقی ایرانی شامل مجموعه‌ای از قطعات موسیقایی سنتی است که اساس فرهنگ موسیقی ایرانی را تشکیل می‌دهد. این ردیف شامل بیش از ۲۵۰ ملودی است که به مجموعه‌هایی به نام گوشه تقسیم‌بندی می‌شوند و فضایی را برای نواختن انواع ملودی‌ها فراهم می‌سازند. در حالی که نمایش اصلی موسیقی سنتی ایران بر بداهه‌نوازی استوار است، نوازندگان ایرانی سال‌ها برای یادگیری و تسلط بر این ردیف وقت صرف می‌کنند.
شکل‌گیری ردیف موسیقی ایرانی به علی‌اکبر فراهانی و فرزندانش میرزاعبدالله و آقاحسینقلی، که از موسیقیدانان دربار قاجار بودند، نسبت داده می‌شود. اگرچه نسخه‌های اصلی ردیف‌های آن‌ها مکتوب نشده، ولی ردیف شاگردان آن‌ها به صورت مستند باقی مانده است.
ردیف موسیقی ایرانی نه تنها به صورت سازی بلکه به صورت آوازی نیز اجرا می‌شود و ردیف سازی معمولاً دامنه وسیع‌تری نسبت به ردیف آوازی دارد. از ردیف‌های شناخته شده می‌توان به ردیف میرزاعبدالله و ردیف دوامی اشاره کرد. علینقی وزیری نخستین کسی بود که ردیف را به نت نوشت و درویش‌خان نیز آن را میان توده‌ها گسترش داد.
در خصوص تحلیل ردیف، آثار متعددی به زبان‌های فارسی و انگلیسی منتشر شده که نقدهایی نیز به آن وارده کرده‌اند. منتقدان بر این باورند که ردیف به عنوان بدعتی در دوران قاجار ایجاد شده و از ظرافت‌های نظری موسیقی ایرانی غافل مانده است. اما مدافعان آن این پدیده را نشانه‌ای از پیشرفت موسیقی ایرانی می‌دانند.
آموزش ردیف موسیقی ایرانی عموماً به صورت شفاهی از استاد به شاگرد منتقل می‌شود. یادگیری این ردیف، نیازمند تمرین و ممارست طولانی است و هنرجویان قطعات را حفظ کرده و در فرآیند آموزشی قرار می‌گیرند که به تعالی انسانی و معنوی منجر می‌شود.
تا سال ۱۴۰۳، هیچ برنامه‌ای به مناسبت سالگرد ثبت ردیف موسیقی ایرانی برگزار نشده بود، تا اینکه در این سال، دانشکده موسیقی دانشگاه هنر، اولین مراسم «پاسداشت روز ثبت ردیف موسیقی در یونسکو» را بعد از ۱۴ سال برگزار کرد. مراسم دوم نیز در تاریخ هشتم مهرماه ۱۴۰۴ با حضور چهره‌های مختلف موسیقی برگزار شد.
به مناسبت هفدهمین سالروز ثبت جهانی ردیف‌های موسیقی ایرانی، با بهروز وجدانی، پژوهشگر و عضو هیات مدیره کانون پژوهشگران خانه موسیقی گفت‌و‌گو شده که در ادامه به نکات کلیدی این گفتگو اشاره می‌شود.
وجدانی درباره اهمیت ثبت جهانی ردیف‌های موسیقی ایرانی گفت: “همه عناصر میراث فرهنگی ناملموس ایران که به ثبت جهانی رسیده‌اند، مطابق با کنوانسیون یونسکو محافظت می‌شوند.” او افزود که ایران از نخستین کشورهایی بود که به این کنوانسیون پیوست و قانون پیوستن ایران در آذرماه ۱۳۸۴ به تصویب رسید.**تدوین پرونده‌های ثبتی آثار فرهنگی به وزارت میراث فرهنگی سپرده شد**
در ایران، مسئولیت تدوین و ارسال پرونده‌های مربوط به ثبت جهانی به عهده وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گذاشته شده است. با توجه به محدودیت سهمیه‌های ثبت، تا کنون ۲۷ اثر ایرانی در فهرست میراث جهانی ناملموس به ثبت رسیده است.
به نقل از یک پژوهشگر موسیقی، پرونده‌های ثبت جهانی می‌توانند به دو روش مستقل یا مشترک ارائه شوند. در سال ۲۰۰۹، ایران دو پرونده را ثبت کرد: یکی مربوط به «ردیف موسیقی سنتی ایران» که به‌صورت مستقل ثبت شد و دیگری ساخته شده از تلاش ۱۲ کشور به‌عنوان میراث مشترک «نوروز».
این پژوهشگر ادامه داد: به عنوان یک تمدن باستانی و غنی، ایران به شدت مورد توجه مجامع بین‌المللی به ویژه یونسکو قرار دارد. میراث فرهنگی ایران به اندازه‌ای بالغ است که قابلیت ثبت آثار بیشتری را به‌وجود آورده و این کشور را در بین دولت‌های دارای تمدن جهانی قرار داده است.
وی همچنین از رویکرد جدید یونسکو در تشویق کشورهای مختلف به ثبت «پرونده‌های مشترک» یاد کرد. یونسکو این اقدام را عاملی برای تقویت صلح و همکاری میان ملت‌ها می‌داند و پرونده‌های مشترک را در اولویت بررسی قرار می‌دهد.
آمارها نشان می‌دهد با افزایش اعضای کنوانسیون میراث جهانی، یونسکو سهمیه‌بندی را برای عادلانه‌تر کردن ارزیابی‌های خود در نظر گرفته است. ایران که سابقاً در ثبت آثار تاریخی پیشتاز بوده، اکنون با محدودیت سهمیه‌ای مواجه شده است.
به گفته او، طبق قواعد جدید، ارایه پرونده‌های ملی باید به‌طور یک‌سال در میان انجام شود و برای گذر از محدودیت‌های سهمیه‌ای، ثبت مشترک با کشورهای همجوار پیشنهاد می‌شود. این اقدام نه تنها روند ثبت را تسریع می‌کند بلکه به سیاست‌های یونسکو برای توسعه صلح دامن می‌زند.
جدیدترین اثر ثبت‌شده ایرانی، «هنر آینه‌کاری» است که در هند به ثبت رسید و برنامه‌ها برای همکاری‌های منطقه‌ای در دوره آینده در حال انجام است. در این دوره، ایران برنامه‌ریزی کرده است که پرونده‌های مشترک و احتمالاً یک پرونده ملی دیگر آماده کند.
این پژوهشگر توضیح داد که کشورهای مختلف با ثبت میراث فرهنگی ناملموس، در تلاش‌اند هویت و پیشینه خود را معرفی کنند و ایران به عنوان یکی از پنج کانون تمدن‌ساز بشری شناخته می‌شود. ثبت جهانی آثار اولین قدم در حفظ عناصر فرهنگی محسوب می‌شود.
وی همچنین در مورد «ردیف‌های موسیقی ایرانی» بیان کرد که این پرونده در سال ۱۳۸۷ توسط کانون پژوهشگران خانه موسیقی تدوین شده است. مدیریت این پرونده به عهده محمد سریر بود و هومان اسعدی نیز متن انگلیسی آن را نوشت.
وظیفه سازمان میراث فرهنگی این بوده که پس از تحویل مدارک به یونسکو، در صورت انطباق مستندات با استانداردها، آن‌ها را برای ثبت رسمی به پاریس ارسال کند که این فرآیند با موفقیت انجام شد.**تعهدات پس از ثبت جهانی ردیف موسیقی ایرانی**
یک پژوهشگر موسیقی درخصوص تعهدات پس از ثبت جهانی ردیف موسیقی ایرانی، اظهار کرد که بر اساس کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، ثبت جهانی یک اثر به معنای پایان کار نیست. کشورهای عضو پس از ثبت اثر ملزم به ارائه گزارش‌های دوره‌ای رسمی به یونسکو هستند که در آن باید اقداماتشان در زمینه «پاسداری»، «ترویج»، و «انتقال بین‌نسلی» این میراث را مستند کنند. تنظیم و تهیه این گزارش‌ها به عهده کارشناسان میراث فرهنگی است.
این محقق ادامه داد که یکی از معیارهای کلیدی یونسکو، زنده و پویا بودن میراث ناملموس است. خوشبختانه آموزش مستمر ردیف‌های موسیقی ایرانی در دانشگاه‌های معتبر مثل دانشگاه تهران و دانشگاه هنر، موجب تداوم حیات این هنر شده است.
وجدانی همچنین بیان کرد که در دو رویداد تخصصی در تالار رودکی، همایش‌ها و اجراهای مختلفی با حضور دانشجویان این دانشگاه‌ها برگزار شده است که شامل سخنرانی‌های علمی، تکنوازی، گروه‌نوازی و آواز خوانی بر اساس ردیف موسیقی ایرانی بود. تمامی این برنامه‌ها به همراه مستندات صوتی و تصویری ثبت شده و به عنوان شواهد زنده بودن ردیف ایرانی در جامعه دانشگاهی، قابلیت ارائه به نهادهای بین‌المللی را دارد.
**موسیقی؛ وجوه اساسی میراث ناملموس جهانی**
این نویسنده و پژوهشگر، موسیقی را به عنوان یکی از اساسی‌ترین عناصر میراث ناملموس جهانی معرفی کرد و خاطرنشان کرد که بر خلاف میراث فرهنگی ملموس، که به بناها و اشیای تاریخی می‌پردازد، میراث ناملموس شامل سنت‌ها و هنرهای اجرایی است که در این میان، موسیقی در صدر قرار دارد.
وی افزود که از بین آثار ثبت‌شده ایران در فهرست میراث ناملموس جهانی، شش اثر به‌طور مستقیم به موسیقی تعلق دارد و در چندین پرونده دیگر نیز موسیقی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به گونه‌ای که حذف عنصر موسیقایی تأثیرگذاری این پرونده‌ها را به شدت کاهش می‌دهد.
وجدانی همچنین اشاره کرد که در سطح جهانی، آمار کشورهای عضو نشان می‌دهد که موسیقی و رقص‌های آیینی و فولکلوریک از جمله پرتعدادترین و اصلی‌ترین عناصر ثبت شده در فهرست جهانی هستند.
عضو هیات مدیره کانون پژوهشگران خانه موسیقی، مردم را به عنوان حافظان اصلی میراث فرهنگی معرفی کرد و گفت: در حالی که دولت‌ها از نظر حقوقی و دیپلماتیک مسئولیت‌هایی دارند، هویت میراث فرهنگی به طور کلی متعلق به جامعه است.
