مستند «چگونه بانک بزنیم؟» به کارگردانی محمدحامد نوروزی، در بخش عدالت شانزدهمین دوره جشنواره مردمی فیلم عمار به نمایش درآمد. این اثر با نگاهی طنزآمیز و داستانی خیالی به بررسی مشکلات نظام بانکی ایران پرداخته و به موضوعاتی چون خلق پول، اضافه برداشت و تعارض منافع اشاره میکند. رویکرد مستند شامل اسناد و مصاحبههای واقعی است و به پروندههای بانکهای معروف مانند بانک سرمایه و انحلال بانک آینده میپردازد.
نوروزی درباره پیدایش این ایده گفت: «این طرح زمانی شکل گرفت که موسسه سفیر فیلم به دنبال تولید اثری در حوزه اقتصاد بود. علاقهمندی من و محمد نجفی به مباحث اقتصادی، بهویژه خلق پول و تورم، ما را به انتخاب این موضوع ترغیب کرد.» وی هدف خود از این مستند را جلب توجه به تأثیر بانکها در بروز تورم و نوسانات اقتصادی دانست و تاکید کرد که بسیاری از مردم تنها دلیل این مسائل را کسری بودجه دولت میدانند، در حالی که عوامل اصلی سیستم بانکی هستند.
نوروزی افزود: «این پروژه به پژوهش گستردهای نیاز داشت زیرا مباحث اقتصادی معمولاً پیچیدهاند. ما تلاش کردیم تا از این مباحث تخصصی، اثری خلق کنیم که برای عموم قابل درک باشد.» وی همچنین به لحن و قالب اثر اشاره کرد و گفت: «برای جذب مخاطب، قالب ترکیبی مستند و داستانی را انتخاب کردیم تا موضوعات پیچیده به روشی قابل فهم ارائه شوند.»
ایده نامگذاری این مستند از دوگانگی عبارت «بانک زدن» نشات میگیرد که به معنای تأسیس و سرقت بانک است. نوروزی اضافه کرد که روند تحقیق و تولید این اثر حدود دوسال و نیم طول کشیده و شامل مطالعه و گفتوگو با کارشناسان بوده است.
وی بر اهمیت استفاده از دادههای عمومی و رسمی تأکید کرد و گفت: «موضوع اقتصادی بهخودیخود خشک است، بنابراین ما تلاش کردیم با ترکیب دادهها با داستانهای ملموس، مفهوم را به مخاطب منتقل کنیم.» در این راستا، انتخاب مصادیق بهخصوص بر اساس اهمیت اقتصادی و قابلیت فهم آنها برای عموم صورت گرفت.کارگردان مستند «چگونه بانک بزنیم؟» چالش اصلی در تولید این مستند را تنظیم فیلمنامه عنوان کرد. وی خاطرنشان کرد: «تلاش ما بر این بود که ترکیبی متوازن میان مستند و داستان ایجاد کنیم. نه تنها باید اطلاعات اقتصادی را به درستی منتقل میکردیم، بلکه باید ساختار دراماتیک و روایی را نیز حفظ میکردیم. دستیابی به این تعادل، نتیجه چندین مرحله بازنویسی بود. ترکیب لحن طنز و فانتزی در مستند میتواند اعتبار دادهها را تهدید کند و اگر طنز به حدی باشد که تردید در واقعیات به وجود آورد، مخاطب گیج خواهد شد. در فرآیند نگارش و ویرایش، همواره سعی کردیم جذابیت روایی را با صحت علمی متوازن سازیم. بنابراین، این مستند را به عنوان یک اثر خالص طنز تلقی نمیکنم، بلکه هدف ما انتقال رسالت و پیام بود و نه صرفاً ایجاد خنده.»
وی همچنین به محدودیتهای بودجهای اشاره کرد و گفت: «عدم تأمین منابع مالی، برخی از ایدههای تصویری و اجرایی را متوقف کرد. با این حال، در شرایط محدود، ما با تلاشهای جمعی به تولید ادامه دادیم و تمام سعی خود را کردیم تا کیفیت روایت را فدای این محدودیتها نکنیم.»
نوروزی در خصوص تفاوت این مستند با آثار مشابه توضیح داد: «در ایران مستندهای اقتصادی اندکی تولید شده است و اغلب در قالبهای گزارشهای تلویزیونی خلاصه میشوند. در ابتدا به سمت یک شکل جدیتر میرفتیم، اما در نهایت به دلیل تأثیرگذاری بیشتر، به طنز و فانتزی روی آوردیم. این روش ارتباط بهتری بین مخاطب و مفاهیم پیچیده برقرار میکند. تجربیات کمی در این حوزه وجود دارد و همین نقص برای ما انگیزهای شد تا به دنبال فضایی جدید برای مستندهای اقتصادی باشیم.»
وی در ادامه درباره بازخوردها گفت: «این مستند در اکرانهای دانشگاهی نمایش داده شد و برای دانشجویان تازگی داشت. کارشناسان اقتصادی هم با اینکه به برخی نقاط ضعف اشاره کردند، ساختار کلی کار را قابل تقدیر ارزیابی کردند. این واکنشهای مثبت نشان میدهد که اگر بیان موضوعات اقتصادی جذاب و روان باشد، مخاطب ایرانی از آنها استقبال میکند. چنین بازخوردهایی ما را تشویق کرد تا در آینده نیز به موضوعات اقتصادی بپردازیم.»
نوروزی درباره آینده کاری خود ابراز کرد: «به دلیل علاقه به سینما و اقتصاد، برنامه دارم که به تولید مستندهایی با این رویکرد ادامه دهم. مفاهیم زیادی وجود دارد که میتوان با زبان سینما به تصویر کشید. همچنین به دنبال تجربیات جدید مانند ترکیب مستند با انیمیشن یا روایات طنز در فرمهای جدیتر هستیم.»
او در پایان اظهار داشت: «فیلم مستند در ایران هنوز مخاطب زیادی ندارد، اما بر این باورم که آثاری مانند «چگونه بانک بزنیم؟» میتوانند چشمانداز جدیدی برای جلب نظر مخاطب ایجاد کنند. اگر مستند بتواند روایتگری داشته باشد و همزمان حقیقت را منعکس کند، مردم بیشتر به آن پاسخ میدهند. جشنوارههایی مانند جشنواره مردمی فیلم عمار نیز در این راستا نقش مهمی ایفا میکنند. چنین فضاهایی باعث میشود سینمای مستند از حاشیه خارج شده و تأثیر فرهنگی خود را بهدرستی نشان دهد.»
گفتنی است، اکران مرکزی آثار شانزدهمین جشنواره مردمی فیلم عمار به دبیری مرضیه هاشمی از سوم تا هشتم بهمن ماه ۱۴۰۴ در سینما بهمن تهران برگزار خواهد شد.
