**آغاز چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر در روزهای پرتنش اجتماعی**
چهلوچهارمین جشنواره فیلم فجر، از تاریخ ۱۲ بهمنماه با نمایش ۵۹ فیلم در بخش سودای سیمرغ آغاز میشود. در این دوره، ۳۳ فیلم بلند (از جمله دو فیلم غیردرصدی)، ۱۳ فیلم کوتاه و ۱۳ مستند به رقابت خواهند پرداخت. عدم حضور کارگردانان زن در بخش فیلمهای بلند، سبب شده است که به تحلیل مشارکت زنان در ادوار گذشته جشنواره و برندگان «لوح زرین» پرداخته شود. این لوح از سال ۱۳۶۷ به سیمرغ بلورین تغییر نام داده است.
**تاریخچه جشنواره**
نخستین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۶۱ به دبیری حسین وخشوری برگزار شد. او در گفتوگوها هدف این جشنواره را نمایش قدرت سینما در ایران و سنجش علاقهمندی مردم به این هنر عنوان کرده است. این دوره به خاطر حضور سینماگران مرد پیش از انقلاب و آثارشان، به وضوح حیات سینما در کشور را به معرض نمایش گذاشت.
در دومین دوره، که بدون دبیر و با نظارت شورای متشکل از نمایندگان وزارت ارشاد برگزار شد، تنها نام یکی از زنان یعنی تهمینه اردکانی در فهرست برندگان دیده میشود. او جایزه بهترین فیلم ۱۶ میلیمتری را برای کارگردانی «بچههای بالاچلی» دریافت کرد.
**نقش پررنگ زنان در سومین جشنواره**
سومین دوره جشنواره به عنوان نخستین دورهای شناخته میشود که زنان جوایز بازیگری نقش اول و مکمل را کسب کردند. در این دوره، سیدمحمد بهشتی به عنوان دبیر حضور داشت و با اضافه شدن بخش فیلمهای اول، کارگردانان تازهکاری چون کیومرث پوراحمد و رسول صدرعاملی نیز به جشنواره پیوستند. «کمالالملک» به عنوان پرفروشترین فیلم این جشنواره شناخته شد و پروانه معصومی و جیران شریف به ترتیب جوایز نقش اول و مکمل زن را دریافت کردند.
در مجموع، این جشنواره با توجه به حضور فعال زنان در ادوار گذشته و اهمیت آن در فرهنگ سینما، همچنان در کانون توجه اهالی سینما و رسانه قرار دارد.فریماه فرجامی در فیلم «نرگس»، بهعنوان یکی از چهرههای شناخته شده سینمای ایران، در تازهترین جشنواره فجر به نمایش درآمد. در بخش حرفهای این جشنواره، حضور کارگردانان زن همچون مرضیه برومند، پوران درخشنده و رخشان بنیاعتماد قابل توجه است.
مرضیه برومند، نخستین کارگردان زن در تاریخ جشنواره فجر، در دوره چهارم (۱۳۶۴) با کارگردانی مشترک «شهر موشها» نام خود را ثبت کرد. در این دوره، هیچ بازیگر نقش اول زنی معرفی نشد و لوح زرین نقش مکمل به مهری مهرنیا برای فیلم «تنوره دیو اهدا شد»؛ هیئت داوران بهخاطر عدم نمایش شایسته نقش زنان ابراز تاسف کردند.
در پنجمین دوره جشنواره (۱۳۶۵)، با وجود شرایط دشوار جنگ و حملات هوایی عراق، پوران درخشنده با اثر خود «رابطه» به رقابت پرداخت. همچنین تهمینه اردکانی با «گلبهار» حضور داشت، اما هیچکدام موفق به کسب جایزه نشدند. هیئت داوران بار دیگر به عدم نامزدی بازیگران زن اعتراض کرد و ابراز امیدواری کردند که در سالهای آتی شاهد نقش زنان قدرتمند در سینمای ایران باشند.
ششمین دوره جشنواره (۱۳۶۶) در حالی برگزار شد که کشور بهتازگی از جنگ آسیب دیده بود. در این دوره، رخشان بنیاعتماد با «خارج از محدوده» و پوران درخشنده با «پرنده کوچک خوشبختی» به رقابت پرداختند. در نهایت، درخشنده جایزه ویژه هیئت داوران را برای بازیگر نوجوان فیلم خود دریافت کرد و پروانه معصومی نیز برای نقشآفرینی در «شکوه زندگی» و «جهیزیه برای رباب» برنده لوح زرین شد.
از دوره هفتم (۱۳۶۷)، جایزه بهصورت سیمرغ بلورین اهدا شد. رخشان بنیاعتماد با «زرد قناری» در این دوره حاضر شد و جوایزی را به خود اختصاص داد. در سال ۱۳۶۸، دو کارگردان زن جدید به نامهای تهمینه میلانی و فریال بهزاد معرفی شدند و فیلمهای قابل توجهی را ارائه کردند.
با گذشت زمان، نامهای جدید و تأثیرگذار دیگری چون فاطمه معتمدآریا به جمع کارگردانان و بازیگران زن پیوستند، که نشاندهنده رشد و پیشرفت سینمای زنان در ایران است.## درخشش زنان سینماگر ایرانی در جشنوارههای فیلم فجر
در نهمین دوره جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۶۹، جوایز متعددی به هنرمندان زن اهدا شد. رقیه چهرهآزاد برای نقشش در فیلم “مادر” موفق به کسب سیمرغ نقش اول زن شد، در حالی که دیپلم افتخار این بخش به بیتا فرهی برای بازی در “هامون” رسید. همچنین، افسر اسدی برای نقش مکمل زن در “عبور از غبار” موفق به دریافت سیمرغ شد.
در این دوره، تهمینه میلانی با کارگردانی “افسانه آه” حضور داشت. مژده شمسایی و مسعود ولدبیگی نیز سیمرغ بلورین چهرهپردازی را برای فیلم “پرده آخر” کسب کردند. فریماه فرجامی نیز به خاطر بازی در همین فیلم، سیمرغ نقش اول زن را به دست آورد و نیکو خردمند و ماهایا پطروسیان به عنوان برندگان سیمرغ نقش مکمل زن شناخته شدند.
دهه هفتاد با موفقیت رخشان بنیاعتماد آغاز شد؛ او با فیلم چهارمش، “نرگس”، سیمرغ بهترین کارگردانی جشنواره دهم (۱۳۷۰) را کسب کرد. او در این رقابت با کارگردانان مطرحی چون بهرام بیضایی و محسن مخملباف به مقام قهرمانی رسید. همچنین، “نرگس” دو جایزه دیگر برای موسیقی متن و فیلمبرداری و دو تقدیر نیز به دست آورد.
در جشنواره دهم، سیمرغ نقش اول زن به جمیله شیخی برای “مسافران” اهدا شد و فاطمه معتمدآریا برای نقش مکمل زن در همین فیلم برنده شد.
در یازدهمین جشنواره فیلم فجر (۱۳۷۱) برای اولین بار عزتالله انتظامی به هیئت داوران پیوست و تنها کارگردان زن این دوره زهرا مهستی بدیعی بود. سیمرغ نقش اول زن به فاطمه معتمدآریا برای فیلم “یکبار برای همیشه” رسید و یاسمین ملکنصر برای نقش دوم از فیلم “سارا” سیمرغ را کسب کرد.
در دوازدهمین جشنواره (۱۳۷۲) نامی از کارگردانان زن نبود، اما ملکجهان خزاعی برای طراحی صحنه و لباس فیلم “بلندیهای صفر” سیمرغ بهترین صحنهآرایی را به دست آورد. در جشنواره سیزدهم (۱۳۷۳)، کارگردانان زن از جمله مرضیه برومند و تهمینه میلانی دیگر شاهد افتخارآفرینی بودند. رخشان بنیاعتماد نیز برای فیلم “روسری آبی” با ارائه کارگردانی و فیلمنامهای برتر در این جشنواره درخشید.در جشنواره فیلم فجر، بسیاری از آثار به سبب تلاشهای گروهی به موفقیت رسیدهاند. در این بین، فاطمه معتمدآریا به عنوان بازیگر نقش اول زن و گلاب آدینه و افسر اسدی در نقشهای مکمل، همراه با دیگر هنرمندان و دستاندرکاران، نامزد دریافت سیمرغ شدند. در نهایت، این جشنواره جایزه سیمرغ فیلمنامه و نقش مکمل زن را به گلاب آدینه اختصاص داد. همچنین دیپلم افتخار بازیگر نوجوان به آیدا محمدخانی و سیمرغ نقش اول زن به مینا لاکانی اعطا شد.
در دوره چهاردهم جشنواره، زهرا مهستی بدیعی و فریال بهزاد به عنوان کارگردانان زن به رقابت پرداختند. در این دوره، سیمرغ نقش اول زن به فاطمه گودرزی رسید و دیپلم افتخار به افسانه بایگان تعلق گرفت.
در پانزدهمین دوره جشنواره، فریال بهزاد تنها نماینده زنان به حساب میآمد. در این رویداد، سیمرغ نقش اول زن به گلچهره سجادیه رسید و دیپلم افتخار به لیلا حاتمی داده شد.
رخشان بنیاعتماد و سمیرا مخملباف در دوره شانزدهم حضور داشتند. «بانوی اردیبهشت» که در چندین بخش نامزد سیمرغ شد، در نهایت جوایزی در بخش بهترین کارگردانی و فیلم را کسب کرد. گلشیفته فراهانی و انیس شکوری نیز در این دوره به عنوان بازیگران نقش اول زن مورد تقدیر قرار گرفتند.
در هفدهمین جشنواره، تهمینه میلانی و فریال بهزاد به عنوان کارگردانان زن نماینده بودند و هایده صفییاری موفق به کسب سیمرغ بهترین تدوین شد. فیلم «دو زن» به کارگردانی میلانی چندین نامزدی داشت و سیمرغ بهترین فیلمنامه را به خود اختصاص داد.
به طور کلی، در جشنواره هجدهم، با عدم حضور کارگردانان زن، سیمرغ به طراحی صحنه و آثار دیگر تعلق گرفت. در نوزدهمین دوره، تهمینه میلانی و رخشان بنیاعتماد بار دیگر در عرصه حضور داشتند و سیمرغها به آثارشان اعطا شد. این تحولات نشاندهنده نقش مهم و تأثیرگذار زنان در سینمای ایران است.بهترین بازیگر زن برای ایفای نقش در فیلم «سگکشی» انتخاب شد.
در بیستمین دوره جشنواره فیلم فجر، که در سال ۱۳۸۰ برگزار شد، تنها کارگردان زن، مرضیه برومند، با اثر خود «مربای شیرین» حضور داشت. در این دوره، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر زن به ترانه علیدوستی برای فیلم «من ترانه ۱۵ سال دارم» اهدا شد. همچنین، دیپلم افتخار نقش اول زن به گوهر خیراندیش برای «ارتفاع پست»، و سیمرغ نقش مکمل زن به بهناز جعفری برای «خانهای روی آب» تعلق گرفت. دیپلم افتخار نقش مکمل زن نیز به مهتاب نصیرپور برای «من ترانه ۱۵ سال دارم» اعطا شد.
در بیستویکمین دوره جشنواره (سال ۱۳۸۱)، تهمینه میلانی با اثر خود تحت عنوان «واکنش پنجم» تنها کارگردان زن بود. این فیلم در بخشهای مختلفی از جمله بهترین فیلم و نقشهای اول زن نامزد شد و در نهایت سیمرغ نقش اول زن نصیب نیکی کریمی شد. این دوره، سیمرغ نقش مکمل هم اهدا نشد.
بیستودومین جشنواره (سال ۱۳۸۲) شاهد حضور سه کارگردان زن به نامهای پوران درخشنده، رخشان بنیاعتماد و سمیرا مخملباف بود. فیلم «شمعی در باد» از پوران درخشنده تنها در بخشهای مختلفی از جمله تدوین نامزد شد و در نهایت سیمرغ نقش اول مرد به بهرام رادان اهدا شد. همچنین، سیمرغ نقش اول زن به گوهر خیراندیش و نقش مکمل زن به مریلا زارعی رسید.
در بیستوسومین دوره (سال ۱۳۸۳)، تهمینه میلانی با «زن زیادی»، انسیه شاهحسینی با «غروب شد بیا» و رخشان بنیاعتماد با «گیلانه» حضور داشتند. «زن زیادی» در چندین بخش نامزد شد اما جایزهای را به دست نیاورد. سیمرغ نقش اول زن به فرشته صدرعرفایی برای «کافه ترانزیت» و نقش مکمل زن به لیلا زارع برای «ما همه خوبیم» تعلق گرفت.
در بیستوچهارمین جشنواره (سال ۱۳۸۴)، پوران درخشنده، انسیه شاهحسینی و نیکی کریمی در بین کارگردانان زن حضور داشتند. در این دوره، مونا زندی برای «عصر جمعه» برنده جایزه ویژه هیات داوران شد و هدیه تهرانی سیمرغ نقش اول زن را برای «چهارشنبهسوری» دریافت کرد.
در بیستوپنجمین جشنواره (سال ۱۳۸۵)، کارگردانی زن به نامهای پوران درخشنده و رخشان بنیاعتماد در مسابقه حضور داشتند. «بچههای ابدی» این دوره برنده دو سیمرغ آموزش و نقش مکمل زن شد.در جریان جشنواره بیستوپنجم فیلم فجر، فیلم «خونبازی» به کارگردانی رخشان بنیاعتماد، موفق به کسب چندین جایزه از جمله سیمرغ بلورین بهترین نقش اول زن برای باران کوثری و جوایزی دیگر در زمینه فیلمنامه، چهرهپردازی و تدوین شد. این فیلم همچنین در بخش بینالملل جشنواره، سیمرغ بهترین کارگردانی و دیپلم افتخار بهترین نقشآفرینی را از آن خود کرد.
در بیستوششمین دوره جشنواره، پریسا بختآور با فیلم «دایره زنگی» به عنوان تنها کارگردان زن حضور داشت. در این دوره، ژیلا مهرجویی برنده سیمرغ طراحی صحنه و لباس برای فیلم «آتش سبز» شد و هنگامه قاضیانی و مهتاب نصیرپور نیز جوایز سری به ترتیب به خاطر بازی در فیلمهای «به همین سادگی» و «فرزند خاک» کسب کردند.
در سال ۱۳۸۷ و در بیستوهفتمین جشنواره، تعدادی از کارگردانان زن از جمله انسیه شاهحسینی و تهمینه میلانی به رقابت پرداختند. در این رویداد، به لیلا حاتمی و مهتاب کرامتی جوایزی برای بهترین نقشها تعلق گرفت.
دوره بعدی جشنواره، بیستوهشتم، طی سال ۱۳۸۸، شاهد رقابت پوران درخشنده و تهمینه میلانی بود. در این رویداد، سیمرغ بهترین نقش اول زن به نگار جواهریان تعلق گرفت و دیپلم افتخار به مریلا زارعی اعطا گردید.
سپس در جشنواره بیستونهم در سال ۱۳۸۹، کارگردانانی چون نیکی کریمی و تهمینه میلانی حضور داشتند. جوایز متعددی در این دوره به بازیگران زن اعطا شد، incluyendo سیمرغ بهترین نقش اول زن برای ویشکا آسایش.
در سیامین جشنواره فیلم فجر که در سال ۱۳۹۰ برگزار شد، هنگامه قاضیانی و بهناز جعفری موفق به کسب جوایز برتر شدند و مانلی شجاعیفرد تنها کارگردان زن در این روزها بود که لوح تقدیر بهترین کارگردانی را دریافت کرد.
در سیویکمین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۹۱، کارگردانان زن از جمله پوران درخشنده و انسیه شاهحسینی حضور داشتند و آثار آنها به دلیل طرحهای نوآورانه و محتوای قوی، توجه زیادی را جلب نمود.در سیودومین جشنواره فیلم فجر، سیمرغ نقش اول زن به هانیه توسلی برای فیلم «دهلیز» و سیمرغ نقش مکمل زن به پگاه آهنگرانی برای «دربند» اهدا شد. آتوسا قلمفرسایی نیز موفق به دریافت سیمرغ طراحی صحنه و لباس گردید. همچنین، جایزه بهترین فیلم از منظر تماشاگران بهطور مشترک به پوران درخشنده و منوچهر محمدی برای «حوض نقاشی» تعلق گرفت. در جشنواره، جایزه ملی نیز به انسیه شاهحسینی و سیدسعید سیدزاده برای فیلم «زیباتر از زندگی» اعطا شد.
رخشان بنیاعتماد، نرگس آبیار، مهشید افشارزاده، تینا پاکروان، و آزیتا موگویی در این دوره حضور داشتند. سیمرغ نقش اول زن به مریلا زارعی برای «شیار ۱۴۳» و نقش مکمل زن به شبنم مقدمی برای «امروز» اهدا شد. دیپلم افتخار نقش مکمل زن به هنگامه حمیدزاده و ملیکا شریفینیا برای «اشباح» تعلق گرفت. همچنین، جوایز ویژه هیأت داوران و بهترین فیلم از نظر مردم به نرگس آبیار برای «شیار ۱۴۳» اعطا شد.
در سیوسومین جشنواره فیلم فجر، نیکی کریمی به عنوان تنها کارگردان زن در بخش اصلی حاضر بود و سایر کارگردانان زن از جمله آیدا پناهنده و راما قویدل در بخش نگاه نو به نمایش آثار خود پرداختند. نیکی کریمی برنده دیپلم افتخار بخش ویژه هیأت داوران شد. همچنین، سیمرغ نقش اول زن به باران کوثری برای «کوچه بینام» رسید و دیپلم افتخار برای نقش اول زن به لیلا زارع اهدا شد.
در سیوچهارمین جشنواره فجر، نرگس آبیار با «نفس» و تینا پاکروان با «نیمهشب اتفاق افتاد» به عنوان کارگردانان زن به حضور پرداختند. آبیار برنده سیمرغ «نگاه ملی» شد. همچنین، در سیوپنجمین جشنواره، پوران درخشنده با «زیر سقف دودی» و آیدا پناهنده با «اسرافیل» شرکت کردند. سیمرغ نقش اول زن به طور مشترک به مریلا زارعی و لیلا حاتمی اهدا شد.
منیژه حکمت تنها کارگردان زن در سیوششمین جشنواره فجر بود و جالب است که آثار و تلاشهای زنان در این جشنوارهها همواره مورد توجه واقع شده است.**حضور کارگردانان زن در جشنواره فیلم فجر؛ نگاهی به تاریخچه**
طراحی لباس در فیلم «بمب، یک عاشقانه» به سارا خالدیزاده اختصاص یافت. سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش اول زن به سارا بهرامی برای فیلم «دارکوب» و سیمرغ نقش مکمل زن به سحر دولتشاهی بابت بازی در «عرق سرد» و «چهارراه استانبول» اهدا شد.
سیوهفتمین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۹۷ با شرکت کارگردانان مطرحی چون نرگس آبیار (فیلم «شبی که ماه کامل شد»)، آزیتا موگویی، مونا زندی حقیقی و یلدا جبلی برگزار گردید. در این دوره، نرگس آبیار موفق به دریافت سیمرغ بهترین کارگردانی و سیمرغ بهترین فیلم برای اثر خود شد. همچنین، سیمرغ نقش اول زن به الناز شاکردوست و سیمرغ نقش مکمل زن به فرشته صدرعرفایی، هر دو برای «شبی که ماه کامل شد» اهدا گردید.
در سیوهشتمین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۹۸، نیکی کریمی تنها کارگردان زن حاضر بود و سیمرغهایی از جمله سیمرغ نقش اصلی زن برای نازنین احمدی و سیمرغ بلورین نقش مکمل زن برای طناز طباطبایی به او اهدا شد.
اما در سیونهمین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۹۹، سه کارگردان زن شامل نرگس آبیار، آیدا پناهنده و فرنوش صمدی حضور داشتند. نرگس آبیار برای «ابلق» سیمرغ بلورین مردمی را دریافت کرد و سایر سیمرغها به کارگردانان زن دیگر تعلق گرفت.
در چهلمین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۴۰۰، منیره قیدی به عنوان تنها کارگردان زن شناخته شد و زنان در این دوره سه سیمرغ را کسب کردند.
در چهلویکمین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۴۰۱، ناهید عزیزی و لیلی عاج به عنوان کارگردانان زن حضور داشتند که جوایزی از جمله سیمرغ بلورین ویژه هیئت داوران به عزیزی اهدا شد.
چهلودومین جشنواره فیلم فجر در سال ۱۴۰۲ هم با حضور انسیه شاهحسینی و مهرنوش بیانی، جوایزی برای کارگردانان زن به همراه داشت.
در جشنواره چهلوسوم فیلم فجر در سال ۱۴۰۳، بهنوش صادقی به عنوان تنها کارگردان زن شناخته شد و زنان موفق به دریافت چند سیمرغ دیگر شدند.
این مرور تاریخی نشاندهنده تحولات و دستاوردهای زنان در عرصه سینما در ایران است.فیلم فجر بازتابدهنده این نکته است که حضور کارگردانان زن در این رویداد بیش از آنکه یک فرایند پیوسته باشد، بهصورت مقطعی خود را نشان داده است. موج اولیه حضور این کارگردانان بین اواخر دهه 60 و دهه 70 خورشیدی (۱۳۶۷ تا ۱۳۷۶) شکل گرفت. در این مقطع، کارگردانانی همچون رخشان بنیاعتماد، پوران درخشنده و تهمینه میلانی به تثبیت نام خود پرداختند و موفق به دریافت جوایز معتبر جشنواره شدند. نقطه عطف این دوره، کسب سیمرغ بلورین بهترین کارگردانی توسط رخشان بنیاعتماد در جشنواره دهم (۱۳۷۰) بود.
پس از یک دوره نوسان در دهه ۸۰، موج دوم حضور کارگردانان زن در جشنوارهها در اوایل و میانه دهه 90 خورشیدی (۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷) به وجود آمد. در این زمان، شاهد افزایش تعداد کارگردانان زن و ظهور نسل جدیدی از فیلمسازان بودیم. جشنواره سیودوم (۱۳۹۲) با مشارکت همزمان چند کارگردان زن و جشنواره سیوهفتم (۱۳۹۷) با موفقیت نرگس آبیار، از مهمترین رویدادهای این دوره محسوب میشوند. اما در سالهای اخیر، بهویژه در دهه ۱۴۰۰، این روند با کاهش قابل توجهی روبرو شده است.
