به گزارش خبردونی، محرم در هر نقطهای از ایران به شیوهای خاص و ویژه برگزار میشود، اما یزد به عنوان «حسینیه ایران» شناخته شده است. در این شهر، مراسم عزاداری برای امام حسین(ع) تنها محدود به دهه اول محرم نمیشود بلکه در طول سال در منزلها، حسینیهها و تجمعات مردمی ادامه دارد. کتاب «محفل محترم» نوشته محمدعلی جعفری و همکاری گروهی از پژوهشگران، تلاشی است برای ثبت بخشی از این میراث فرهنگی و مذهبی که در حافظه مردم و سنتهای قدیمی زنده مانده است.
این کتاب که توسط انتشارات معارف منتشر شده، شامل چهارده روایت کوتاه از آیینهای سنتی عزاداری در یزد است. این روایتها بیشتر از اینکه به تشریح مراسم بپردازند، به تصویر کشیدن سبک زندگی افرادی میپردازد که عشق به اهلبیت(ع) را در زندگی روزمره خود نهادینه کردهاند. نویسنده سعی کرده است که با ارائه جزئیات، مخاطب را با فلسفه و هویت این محافل آشنا کند.
«محفل محترم» علاوه بر عزاداری، به مردمی میپردازد که نسلهاست که مسئولیت حفظ این سنت را بر عهده دارند. کتاب بر آن است تا نشان دهد چگونه یک مجلس روضه میتواند نقطه اتصال اعضای یک خانواده باشد، به گونهای که حتی اگر فرزندان در شهرها یا کشورهای دیگر زندگی کنند، برای برگزاری آن خود را به یزد میرسانند.
یکی از ویژگیهای بارز این اثر، بررسی روضههای خانگی و وقفی استان یزد است که برخی از آنها قدمت بیش از یک قرن دارند و همچنان با رعایت آداب گذشته برگزار میشوند. نویسنده اشاره میکند که این مجالس جزو هویت خانوادگی و اجتماعی مردم یزد به شمار میروند.
در بسیاری از این خانهها، وقفنامههایی وجود دارد که اعضای خانواده را ملزم میکند تا زمانی که نسل آنها برقرار است، روضه را برگزار کنند. این سنت باعث میشود تا خانوادهها حتی پس از مهاجرت، هر سال به زادگاه خود برگردند تا این مجالس برگزار شوند. کتاب با ذکر این نمونهها، مفهوم «وقف برای روضه» را به یک تجربه زنده و ملموس تبدیل میکند.
در یکی از روایتها، خانوادهای بیان میشود که اعضای آن از نقاط مختلف ایران و جهان فقط برای چند روز به یزد بازمیگردند تا نذر اجدادی خود را ادا کنند. این بازگشت، به معنای بازگشت به ریشهها و هویت خانوادگی است.
علاوه بر این، «محفل محترم» به جزئیات نادری اشاره دارد که کمتر در متون رسمی پیدا میشود؛ نظیر آمادهسازی سماور و ظرفها که ممکن است برای نسل جدید عجیب به نظر رسد، اما روزگاری جزئی از مراسم روضه بوده است.
محمدعلی جعفری در این اثر به جای ارائه صرف تاریخ، سراغ داستان زندگی مردم رفته و قهرمانان کتاب شخصیتهای عادی، پیرغلامان و خادمان حسینیهها را معرفی میکند که سالها بدون تبلیغ، چراغ این مجالس را روشن نگه داشتهاند. این انتخاب به کتاب حال و هوای تاریخ شفاهی میدهد و مخاطب را به یادآوری مستقیم تجربیات راویان سوق میدهد.
زبان روایت ساده و نزدیک به دل مخاطب است و نویسنده از پیچیدگیهای متون پژوهشی فاصله گرفته تا کتاب برای همگان قابل فهم باشد. هر روایت نیز نمایی از فرهنگ بومی یزد را ارائه میکند؛ فرهنگی که در آن احترام به روضه و اهلبیت(ع) و سنتهای خانوادگی به هم پیوستهاند.
چرا یزد به عنوان «حسینیه ایران» شناخته میشود؟
کتابی جدید به بررسی چرایی شهرت یزد به عنوان «حسینیه ایران» پرداخته است. نویسنده با استناد به خاطرهای از آیتالله فلسفی عنوان میکند که پس از سفر به یزد و مشاهده برگزاری مجالس روضه در طول سال، این عنوان را برای شهر انتخاب کرد.
این مطالعه نشان میدهد که این لقب به واقع بیانگر الگوی زندگی مردم یزد است. در این شهر، برگزاری روضه فقط به ماههای محرم و صفر محدود نمیشود. در بسیاری از منازل به مناسبتهای مختلف سال، مجالس اهل بیت(ع) برگزار میشود که به تقویت هویت مذهبی شهر کمک میکند.
جعفری در اثر خود سعی دارد این ویژگی را با استفاده از روایتهای واقعی به تصویر بکشد و نشان دهد که عشق به امام حسین(ع) چگونه میتواند روابط نسلی را شکل دهد و به جزئی جداییناپذیر از فرهنگ عمومی یک شهر تبدیل شود.
محفلای فراتر از سوگواری
هرچند نویسنده در این کتاب به موضوع عزاداری پرداخته است، اما «محفل محترم» تنها به سوگواری مربوط نمیشود. این اثر به بررسی هویت، حافظه جمعی، انتقال سنتها و نقش خانواده در نگهداری میراث فرهنگی میپردازد.
هر مجلس روضه در این کتاب نمایانگر داستانی از وفاداری و حفظ تاریخ است. نویسنده نشان میدهد که یک سنت مذهبی چگونه میتواند بستر مناسبی برای شکلگیری روابط اجتماعی و انتقال ارزشها از نسلهای مختلف باشد.
از این رو، خواندن «محفل محترم» تنها برای علاقهمندان به تاریخ عزاداری مفید نیست؛ بلکه برای پژوهشگران در حوزههای فرهنگ عامه، تاریخ شفاهی و مردمشناسی نیز ارزشمند به نظر میرسد.
در نهایت، «محفل محترم» بیشتر از یک کتاب درباره روضه، داستان مردمی است که باورهای خود را در سبک زندگیشان حفظ کردهاند. این اثر تلاش کرده است که بخشی از میراث ناملموس یزد را ثبت کند؛ میراثی که عدم روایت آن میتواند به فراموشی منجر شود.
متن منتخب از کتاب:
در تهیه غذا، تمام محله مشارکت دارند. خانمها مشغول خرد کردن پیاز هستند. هر گونی نخود به دو نفر میرسد که در کنار هم نشستهاند و صدای تریک تریک نخود در سینی به گوش میرسد. بخشی از خانه پر از ظروف آبگوشت خوری برای خشک شدن است. در این میان، افراد با یاد امام حسین اشک میریزند و عزاداری میکنند.
مردم به رسم معمول، در سوگواری از عزیزانشان، مراسم سومی برگزار میکنند. اما در دهم محرم، مراسم یادبود شهید برگزار میشود و این سنتها در مجلس روضه حفظ میشوند.
بعد از توزیع غذا، مجلس مجدداً با نذریها آماده میشود. سفرههایی برای پذیرایی آماده میشود و خانمها مانند جلسات خانگی قرآن قرائت میکنند.
کتاب «محفل محترم» تألیف محمدعلی جعفری در ۱۳۶ صفحه و توسط نشر معارف منتشر شده است.
