**خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری:** گاهی اوقات یک دفترچه یادداشت میتواند از یک دوره تاریخی بیشتر از چندین کتاب پژوهشی روایت کند، به ویژه زمانی که نویسنده آن بدون تصور این که روزی نوشتههایش منتشر خواهند شد، مشاهدات و احساساتش را در دل میدان نبرد ثبت کرده باشد. این یادداشتها نه تنها بازخوانی خاطرات هستند، بلکه روایتهایی از لحظاتی هستند که در همان زمان روی کاغذ آمدهاند و به همین دلیل دارای ارزش تاریخی و مستند بالایی هستند.
کتاب «زینب فقط بخواند» نمونهای از این یادداشتها است. این اثر به قلم حسین شرفخانلو و بر اساس یادداشتهای روزانه حسین حاجیحسینلو تدوین شده و داستان یک رزمنده را روایت میکند که از اول ورودش به جبهه، یک دفترچه کوچک را همیشه به همراه داشته تا تجربیات و مشاهداتش را ثبت کند. این یادداشتها تنها شامل گزارشهای جنگ نیستند؛ بلکه خواننده با حالات روزمره رزمنده، دلتنگیها، نگرانیها برای خانواده، امید به شهادت، از دست دادن همرزمان و لحظات طنز در میان جنگ نیز آشنا میشود.
عنوان این کتاب از آرزوی شخصی راوی نشأت گرفته است. حسین حاجیحسینلو سالها پیش، قبل از ازدواج، در دفترچهاش نوشت که آرزو دارد خداوند دختری به او دهد و نامش را «زینب» بگذارد؛ دختری که روزی این دفترچه را بخواند و روزهای رزمندگی پدرش را تجربه کند. او همچنین در جلد دفترچه قید کرده بود که اگر روزی شهید شد، یابنده باید از خواندن آن خودداری کند و آن را به سپاه خوی برگرداند تا به خانوادهاش برسد. این وصیت بر هویت خاص کتاب افزوده و آن را از خاطرهنگاریهای معمول فراتر برده است.
انتشارات روایت فتح این اثر را پس از نزدیک به چهل سال منتشر کرده است. این کتاب علاوه بر روایت روزهای جنگ، تصویری از روابط اجتماعی، فرهنگی و سبک زندگی دهه شصت ارائه میدهد و به همین دلیل میتواند برای علاقهمندان تاریخ شفاهی جنگ، منبعی خواندنی و معتبر باشد.
به مناسبت انتشار این کتاب، گفتوگویی با حسین شرفخانلو، نویسنده و تدوینکننده «زینب فقط بخواند»، انجام شده است تا درباره ویژگیهای یادداشتها و دلایل انتشار دیرهنگام آن اطلاعاتی به دست آوریم.
**سوال:** یادداشتها پس از نزدیک به چهار دهه منتشر شدهاند. آیا این متنها تغییراتی داشتهاند؟
**پاسخ:** یادداشتهای منتشر شده، همانی هستند که در دفترچه نوشته شدهاند و تلاش شده اصل آنها کاملاً حفظ شود. تنها در موارد نادر برای روانتر شدن متن، اصلاحات جزئی انجام شده است.
در بخش دیگری از کار، پاورقیها و توضیحات اضافی اضافه شد تا برای نسل کنونی توضیحات لازم درباره افراد، مکانها و عملیاتها فراهم شود؛ چرا که بسیاری از این موارد برای راوی بدیهی بوده، اما نیاز به توضیح برای دیگران دارد.
**سوال:** عنوان «زینب فقط بخواند» چه نسبتی با محتوای کتاب دارد؟
**پاسخ:** فلسفه این یادداشتها ثبت روزنگاریهای غیرمنظم یک رزمنده است. عدم نظم زمانی در یادداشتها یکی از ویژگیهای بارز این اثر است و نشاندهنده این است که این نوشتهها در متن زندگی رزمنده و در دل میدان نبرد شکل گرفتهاند.
این دفترچه در تمام سالهای جنگ همراه او بوده است و اکنون دومین نسل میتواند از آن استفاده کند.یک رزمنده که در طول دوران جنگ فعالیت داشته، در شرایط مختلف از جمله مراحل آموزشی، استقرار، پیشرویها و عقبنشینیها توانسته است یادداشتهایی را حفظ کند. این یادداشتها به طور ویژه برای دخترش «زینب» نوشته شدهاند؛ دختری که هنوز به دنیا نیامده بود و قرار بود بعدها چراغ چشم پدرش باشد.
هدف از نگارش این دفترچه این بوده که زینب روزی آنها را بخواند و به سؤالاتش درباره شخصیت پدر، ریشه خانوادگی، سبک زندگی و انگیزههایش برای جنگیدن در جبهه پاسخ دهد.
تمامی یادداشتها در همان لحظه وقوع حوادث نگاشته شدهاند و هیچ گونه ویرایش یا بازنویسی بعدی در آنها صورت نگرفته است. نویسنده پس از پایان جنگ به وقایع بازنگشته و هر زمان که در متن جبهه فرصتی پیدا کرده، مشاهدات و احساساتش را ثبت کرده است. این ویژگی احراز authenticity و دقت به این یادداشتها ارزش تاریخی آنها را دوچندان میکند.
این یادداشتها به مدت نزدیک به چهار دهه به عنوان یک سند شخصی محفوظ مانده بودند و هیچ قصدی برای انتشار آنها وجود نداشت. بر اساس گفتوگوی انجامشده، صاحب دفترچه به اهمیت تاریخی این نوشتهها پی برد و آنها را به نویسنده سپرد تا پس از ویرایش منتشر کند.
هرچند زینب، که مخاطب اصلی این یادداشتها بود، در حادثهای تلخ جان باخت، اما انتشار دفترچه ادای دینی به او محسوب میشود. یادداشتها به روایتهای کمتر شنیدهشده از دوران دفاع مقدس تبدیل شدهاند.
در پایان، به این موضوع اشاره شده است که نسل جوان ممکن است با یادداشتهایی که در همان لحظه وقوع حوادث نوشته شدهاند، ارتباط بهتری برقرار کند تا با خاطراتی که سالها بعد بازنویسی شدهاند. هرکدام از این دو نوع روایت، ارزش و زیبایی خاص خود را دارند.**انتشار یادداشتهای جنگ رزمندگان: روایتی بیواسطه از دفاع مقدس**
آثاری که تاکنون از دوران دفاع مقدس منتشر شدهاند، اغلب مبتنی بر خاطرهگویی رزمندگان هستند که سالها بعد، یادآوری میکنند و آنچه را تجربه کردهاند روایت مینمایند. با توجه به گذر زمان، ممکن است بخشهایی از این خاطرات کمرنگ شوند و دیدگاه راوی نسبت به رویدادها تغییر کند.
اما ویژگی ممتاز یک دفترچه جدید، روایتهای آن است که به لحظات جنگ تعلق دارد. این یادداشتها، احساسات و نگرشهای رزمنده را در زمان وقوع حوادث به نمایش میگذارند و نه تحلیلهای وی پس از گذشت سالها.
نویسنده این دفترچه میداند که یادداشتهایش تنها به دخترش زینب خواهد رسید. به همین دلیل، بدون هیچ نگرانی از قضاوت یا سانسور، احساسات و نگاهش به افراد و رویدادها را با صداقت ثبت کرده است. در ابتدای دفترچه نیز تصریح میکند که این نوشتهها کاملاً شخصی هستند و در صورت دستیابی فرد غریبهای به آنها، باید به سپاه پاسداران خوی تحویل داده شوند. این نکته نشان میدهد که او به حفظ این یادداشتها در دایره خانواده اطمینان کامل داشته است.
این دفترچه میتواند به عنوان روایتی بیواسطه، صریح و دستاول از فضای واقعی روزهای دفاع مقدس تلقی شود. به همین دلیل، بررسی این سؤال اهمیت دارد که آیا انتشار آن در سالهای جنگ تأثیر متفاوتی نسبت به امروز داشت؟
شاید به سختی میتوان تصور کرد که نویسنده در آن زمان دریابد که روزی این یادداشتها منتشر خواهند شد. در آن زمان، درک اجتماعی که امروزه درباره ضرورت ثبت تجربیات تاریخی وجود دارد، وجود نداشت. اکنون همگان بر این باورند که تعریف روایت کردن به عنوان یک مسئولیت تاریخی ضروری است. این تغییر نگرش سبب شده است که امروز انتشار دفترچههایی از این دست نهتنها یک عمل فرهنگی، بلکه یک وظیفه تاریخی محسوب شود.
این دفترچه نزدیک به چهار دهه در سکوت باقی مانده بود و خوشبختانه، نویسنده اکنون به این نتیجه رسیده است که این یادداشتها باید در اختیار نسلهای آینده قرار گیرند.
در این زمینه، باید به این نکته نیز اشاره کرد که نمونههای مشابه این دفترچه در ادبیات دفاع مقدس بسیار محدود هستند و نمیتوان آنها را به راحتی در قالب «تاریخ شفاهی» قرار داد، چرا که نویسنده صرفاً به ثبت لحظههای شخصی و شخصیتی خود پرداخته است.**عنوان «دفترچه جنگ» یا «یادداشتهای جنگ» بهعنوان توصیف دقیقتری برای این دسته از آثار شناخته میشود.**
کتاب «زینب فقط بخواند» بهطور ویژهای با سایر آثار مشابه خود تفاوت دارد، بهویژه به دلیل افزودههای پژوهشی که در آن گنجانده شده است. این اثر تلاش میکند ضمن حفظ متن اصلی، اطلاعات تکمیلی درباره شخصیتها، مکانها، عملیاتها و رویدادهای تاریخی را از طریق پاورقیها به خواننده ارائه دهد. هدف از این کار، تسهیل درک بهتر فضای آن دوران است.
بسیاری از مفاهیم و تجارب زیسته در دهه شصت برای نسل امروز ناآشناست؛ از تلفنهای سکهای و شیوههای ارتباطی گرفته تا محدودیتها و سبک زندگی ویژه آن زمان. به همین خاطر، توضیحات افزوده شده به کتاب به گونهای طراحی شده که مطالعه را مختل نکند و به خواننده کمک کند تا علاوه بر تجربه روایت، تفاوتهای اجتماعی و امکانات روزگار آن زمان را بهتر درک کند. این ویژگی، به اعتقاد نگارنده، یکی از بارزترین نقاط تمایز این کتاب از دیگر آثار مشابه محسوب میشود.
