به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از ایبنا، طاهره مهری، تاریخنگاری ایران در ۱۵۰ سال گذشته با تغییرات عمدهای مواجه شده و پژوهشگران به نوینترین شیوهها برای درک وقایع تاریخ روی آوردهاند. آثار تاریخی، به عنوان منابع پربازدید و پربازدیدکننده، همواره مورد توجه بودهاند و در این مدت، آثاری چون «تاریخ بیداری ایرانیان» و «تاریخ مشروطه» کسروی و همچنین نوشتههای نویسندگانی همچون عبدالحسین زرینکوب و عباس اقبال آشتیانی به وجود آمدهاند که هر یک تاثیرات عمیقی بر جامعه داشتهاند. به منظور بررسی بیشتر این موضوع، گفتوگویی با رضا مختاری اصفهانی، پژوهشگر تاریخ و سندپژوه انجام شده که در ادامه به آن پرداخته میشود.
مختاری در این گفتوگو به بررسی آثار تاریخنگاری مدرن ایران، از آغاز آن در دوران مشروطه، پرداخته است. وی به تحلیل کتابهایی چون «تاریخ بیداری ایرانیان» و «حیات یحیی» اشاره کرد و اظهار داشت که این آثار به بررسی ابعاد مختلف وقایع و تأثیرات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی میپردازند. او تصریح کرد که تاریخنگاری مدرن به معنای ارائهی روایتهای دقیق از نقش مردم و تحولات اجتماعی است و در مقابل تاریخنگاری سنتی، که بیشتر به منابع قدرت تمرکز داشت، تأکید بیشتری بر جوانب زندگی مردم دارد.
مختاری همچنین به تأثیر این آثار بر سمتوسوی تاریخنگاری ایران اشاره کرده و خاطرنشان کرد که آثاری نظیر «تاریخ بیداری ایرانیان» و «حیات یحیی» با زبانی ساده و بیپرده، داستانهای تاریخ را به تصویر کشیدهاند و از روشهای پیشین که غالباً پیچیده و غیرقابل درک بودند، فاصله گرفتهاند. او ضمن تأکید بر این ویژگیها، اضافه کرد که آثار مذکور نه تنها پایهگذار تاریخنگاری نوین شدهاند، بلکه همچنان از منابع معتبر در حوزه تاریخ محسوب میشوند.
نسل جدید تاریخنگاری ایران، با تحصیلات علمی و دانشگاهی، توجه بیشتری به مستندات و منابع معتبر داشته و تلاش برای روایت علمیتر را نهادینه کردهاند. عباس اقبال آشتیانی و فریدون آدمیت به عنوان میراثداران این دوران، با رویکردی مستند به وقایع پرداختهاند و علیرغم تفاوتهای ادبیات خود، دارای نگرش یکسانی هستند.
در دوره پهلوی دوم، تحولات جدیدی در تاریخنگاری شکل گرفته و حضور افرادی با تحصیلات ادبیات همچون عبدالحسین زرینکوب به این روند کمک شایانی کرده است.در حوزه تاریخنگاری ایران، ادیبان نسلهای دوم و سوم به عنوان تاریخنگاران علمی و جذاب شناخته میشوند. آنها با روشی متفاوت از نسل اول، تأکید بیشتری بر استفاده از اسناد و منابع مستند دارند. فریدون آدمیت به خوبی از اسناد وزارت خارجه بریتانیا و دیگر آرشیوها استفاده میکند، در حالی که عبدالحسین نوایی با انتشار اسناد مربوط به تیموریان تا قاجاریه، قدمی مؤثر در حوزه سندپژوهی و تاریخنگاری برداشته است.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، آثاری چون «اقتصاد سیاسی ایران» از همایون کاتوزیان و «ایران بین دو انقلاب» آبراهامیان منتشر شد که تأثیر بالایی داشتند. این کتابها به علت نگاه و منابع متفاوتشان، حائز اهمیتاند. با وجود کثرت منابع موجود، استفاده ناکافی از این منابع در تاریخنگاری امروز مشهود است و ناآشنایی با ادبیات به عدم تأثیرگذاری در روایتها دامن زده است. در مقابل، آثار پیشینیان نظیر زرینکوب همچنان جذاب و تأثیرگذار باقی ماندهاند، هرچند که بهروز رسانی آنها با منابع جدید واجب است.
در داخل کشور، تاریخنگاری از نظر سیاسی تحت تأثیر قرار گرفته و برخی کتابها به دلیل عدم تطابق با گفتمان رسمی دچار محدودیت شدهاند. با این حال، استادانی چون غلامحسین زرگرینژاد و سهراب یزدانی به حفظ تاریخنگاری علمی و دانشگاهی کمک کردهاند. آثار تاریخی مهمی از جمله تحقیقات دکتر زرگرینژاد و دکتر یزدانی در حوزه تاریخ معاصر منتشر شده است.
در سالهای اخیر، تعدادی از آثار تأثیرگذار از نویسندگانی چون محمدعلی هما کاتوزیان و یرواند آبراهامیان به چاپ رسیده، اما نباید از نواقص موجود در آنها چشمپوشی کرد. همچنین، مشکلاتی مانند غالب بودن سیاست بر تاریخنگاری، چالشهایی را در شناخت دقیق تاریخ ایجاد کرده است.
در حال حاضر، با وجود تألیف کتابهای جدید، کیفیت آنها به دلیل ممیزیهای محتوا و فشارهای مختلف، تحت تأثیر قرار گرفته و این مسأله به انتقال مشکلات از تاریخنگاری سنتی به تاریخنگاری جدید منجر شده است.
