به گزارش “خبردونی”، انتظارات از دیدار میان رئیسجمهور وقت ایالات متحده، «رونالد ریگان»، و رهبر شوروی، «میخائیل گورباچف»، در ریکیاویک ایسلند در سال 1986 چندان بالا نبود. اما این ملاقات غیررسمی، که به منظور احیای مذاکرات هستهای متوقفشده ترتیب داده شده بود، به یکی از دراماتیکترین رویدادهای دوران جنگ سرد تبدیل شد.
طی دو روز مذاکرات در شرایطی غیرمعمول و وزش باد، دو ابرقدرت یعنی ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی نزدیکتر از همیشه به حذف کامل زرادخانههای هستهای خود شدند. اگرچه در نهایت این مذاکرات به شکست انجامید، اما همان گفتوگوها پایهگذار معاهدههایی شدند که بعدها موجب کاهش چشمگیر تعداد سلاحهای هستهای در جهان شد.
در میانه دهه 1980، جهان با سایه تهدید نابودی هستهای، ناشی از حملات تصادفی یا عمدی، مواجه بود. ایالات متحده و شوروی در این زمان بیش از 70 هزار کلاهک هستهای را در اختیار داشتند. اگرچه دیدار ریگان و گورباچف در نوامبر 1985 به تغییراتی در روابط آنها منجر شد، اما تنشهای جنگ سرد همچنان پایدار بود. «گیوم سرینا»، نویسنده کتاب “رویایی ناممکن: ریگان، گورباچف و جهانی بدون بمب”، درباره وضعیت آن زمان میگوید: «این دوره به وضوح خطرناک بود و هر دو رهبر به مشکلات ناشی از نگهداری این زرادخانهها واقعاً آگاه بودند».
با توجه به بنبست مذاکرات کاهش تسلیحات و هزینههای سنگین برنامههای اقتصادی گورباچف، او در سپتامبر 1986 تمایل خود را برای دیدار با ریگان اعلام کرد. در نتیجه، دو طرف توافق کردند که در ایسلند دیدار کنند.
اکثر مقامهای آمریکایی انتظار خاصی از این ملاقات نداشتند. «کن ادلمن»، مدیر کنترل تسلیحات در دولت ریگان، خاطرنشان میکند که تصور میشد هدف گورباچف از این دیدار تنها تقویت جایگاه داخلیاش باشد. اما این تصور به شدت مورد تردید قرار گرفت و نتیجه دیدار برعکس پیشبینیها بود.
در صبح 11 اکتبر 1986، رهبران در خانه «هُفدی» در حومه ریکیاویک گرد هم آمدند. این نشست در فضایی بسیار صمیمی و محدود برگزار شد. «جورج شولتز»، وزیر خارجه آمریکا، به یاد میآورد که فضایی دیگری در این دیدار حاکم بود و هیچ چیز قابل پیشبینی به نظر نمیرسید. ادلمن نیز به یاد میآورد که دو افسر نظامی، یکی آمریکایی و دیگری شوروی، هر کدام کیفهایی حاوی رمزهای هستهای برای نابود کردن کشور طرف مقابل در اختیار داشتند و این دو تنها چند قدم از یکدیگر فاصله داشتند.
پس از یک ساعت گفتوگو، گورباچف پیشنهاد مهمی ارائه داد. او پیشنهاد کرد که ذخایر سلاحهای هستهای راهبردی به نصف کاهش یابد و تمامی موشکهای میانبرد ایالات متحده و شوروی در اروپا نیز حذف شوند.**گفتوگوی تاریخی ریگان و گورباچف: زمینهسازی برای کاهش تسلیحات هستهای**
در یک تحلیل جدید، چهرههای مشهوری چون ادلمن به یادآوری میپردازند که در دیدار تاریخی میان ریگان و گورباچف، رهبران ایالات متحده و شوروی، گورباچف با نیت جدی به گفتگو آمده بود. ریگان در این دیدار توافق اولیه خود را برای کاهش ۵۰ درصدی تسلیحات هستهای مطرح کرد، مشروط بر آنکه هر توافقی باعث برقراری توازن در زرادخانهها شود.
در طی روزهای بعد، دو رهبر در جلسهای مختصر با حضور تعدادی مترجم و یادداشتبردار به گفتوگو پرداختند. ادلمن تصریح میکند که این مذاکرات بر اساس نکات از پیش تعیینشده نبود و دو طرف آنچه را که در ذهن داشتند، آزادانه بیان کردند. پس از مذاکرات شبانه که به دور بعدی چانهزنی منجر شد، پیشنهاد غیرمنتظرهای مطرح شد: حذف کامل سلاحهای هستهای ظرف یک دهه، آرزویی که ریگان به یکی از مشاورانش ابراز کرده بود.
اگرچه این هدف آرمانی قابل توجه بود، اما به وضوح با چالشهایی مانند مقاومت متحدان اروپایی آمریکا روبهرو میشد. با این حال، دو رهبر برای دقایقی به اندیشهای عاری از تسلیحات هستهای نزدیک شدند، تا اینکه یک واژه نگذاشت گفتوگو پیش برود.
**چالشها در راستای توافق بر سر دفاع موشکی**
یکی از چالشهای عمده در مذاکرات، «ابتکار دفاع راهبردی» یا SDI بود که ریگان در سال ۱۹۸۳ مطرح کرده بود. این برنامه که به سامانهای برای دفاع موشکی ضدبالستیک در فضا اشاره داشت، مورد انتقاد قرار گرفت و بسیاری آن را غیرعملی میدانستند. گورباچف نگران بود که این طرح موجب افزایش هزینههای نظامی شوروی برای رقابت تسلیحاتی شود.
در ریکیاویک، گورباچف ابراز آمادگی کرد تا تحقیقات SDI در آزمایشگاهها انجام شود؛ اما ریگان بر لزوم آزمایش این فناوری فراتر از آزمایشگاهها اصرار داشت. به تدریج گفتگوها به تنش کشیده شد و گورباچف از ریگان خواست که تنشها را کاهش دهد. اما مذاکرات به دلیل واژه «آزمایشگاه» به بنبست رسید و توافق نهایی حاصل نشد.
گورباچف در یادداشتهایش بیان کرد که نمیتوان از یک سو درباره حذف تسلیحات در زمین توافق کرد و از سوی دیگر، به مسابقه تسلیحاتی در فضا دامن زد. ریگان نیز در خاطراتش اشاره کرد که حاضر نیست از اصول خود در زمینه SDI کوتاه بیاید. دو طرف در انتهای گفتگو تنها بر سر یک نکته توافق کردند که مسئولیت به گردن طرف مقابل است.
در نهایت، ریگان و گورباچف با چرخهای از ابهام و تنش به گفتوگوی خود پایان دادند و هیچیک از آنها حاضر به پذیرش مسئولیت نشدند.### مذاکرات تأثیرگذار ریکیاویک و شکلگیری معاهدههای کاهش تسلیحات
وزیر خارجه جورج شولتز و مشاور امنیت ملی جان پویندکستر در مورد مذاکرات مهم نشست ریکیاویک به بحث و گفتوگو پرداختهاند.
این نشست که از سوی رسانهها بهعنوان یک شکست دیپلماتیک تلقی شد، در واقع از منظر میخائیل گورباچف، رهبر اتحاد جماهیر شوروی، بهعنوان یک نقطه عطف مثبت در نظر گرفته شد. او به خبرنگاران اعلام کرد: «این را نمیتوان شکست نامید؛ بلکه یک شروع جدید است. ما به آیندهای بدون سلاح هستهای نگاه میکنیم.»
رونالد ریگان، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، نیز در یک سخنرانی پرمخاطب به مردم آمریکا امیدواری خود را ابراز کرد و گفت: «من هنوز هم انتظار دارم که یک راهحل پیدا شود. درهای گفتگو باز است و فرصتی برای آغاز حذف تهدید هستهای در دسترس ماست.»
گفتوگوهای انجامشده در ریکیاویک، مقدمهای برای دو معاهده تاریخی در زمینه تسلیحات هستهای شد. پس از اینکه گورباچف از موضع خود در پیوند دادن کاهش موشکها به محدودیتهای آزمایش سیستم دفاعی SDI صرفنظر کرد، معاهده «نیروهای هستهای میانبرد» (INF) در دسامبر ۱۹۸۷ بین ریگان و گورباچف امضا شد، که هدف آن حذف موشکهای کوتاهبرد و میانبرد بود. چهار سال بعد، توافق دیگر تحت عنوان پیمان START I به امضای گورباچف و جانشین ریگان، جورج اچ. دبلیو. بوش، رسید، که سطوح تسلیحات هستهای استراتژیک را کاهش داد.
گورباچف در آینده به شولتز گفت که دیدار او با ریگان در ریکیاویک بهعنوان یک نقطه عطف در جنگ سرد بهشمار میرود، چرا که برای نخستین بار، دو رهبر بهطور مستقیم و طولانی درباره مسائل کلیدی به گفتگو نشستند.
منبع: history.com
