به گزارش خبرگزاریها، پنجمین شماره مجله گواه مرکز اسناد انقلاب اسلامی به تازگی منتشر شده که محور اصلی آن شامل تصاویری از محمدعلی رجایی و بهزاد نبوی تحت عنوان “اتاق اقتصاد جنگی” است. این شماره به بررسی اسناد نادری از دوران جنگ ایران و عراق پرداخته است.
دولت محمدعلی رجایی تازهتأسیس بود که با ورود هواپیماهای دشمن، وضعیت اقتصادی کشور به شدت بحرانزده شد. در این شرایط، ناامنی بنادر، اختلال در تجارت، محاصره اقتصادی، افت ذخایر ارزی و افزایش تورم موجب بروز مشکلات جدی برای مردم و دولت گردید. به همین دلیل، نیاز به یک ساختار متمرکز برای مدیریت بحران و توزیع کالاها به شدت احساس شد. با شروع جنگ در ۵ مهرماه ۱۳۵۹، ستاد بسیج اقتصادی تأسیس شد تا محور مدیریت بحران و توزیع کالاها در سالهای جنگ شود.
این ستاد به تصویب هیأت وزیران رسید و در واکنش به بحرانهای ناشی از جنگ و تحریمها، وظیفه مدیریت منابع و حمایت از اقشار آسیبپذیر را بر عهده گرفت. بهزاد نبوی، وزیر مشاور کابینه رجایی، تشکیل ستاد بسیج اقتصادی را یکی از مهمترین اقدامات دولت در ابتدای جنگ معرفی کرد و به ضرورت افزایش قیمت بنزین اشاره کرد.
طبق مصوبه این ستاد، وظایف آن شامل هماهنگی با نهادهای دولتی و غیردولتی بود. زیر نظر نخستوزیر شهید رجایی، اعضای این ستاد متشکل از وزرای اقتصادی کشور بودند که تصمیمات لازم برای توزیع کالا و کنترل قیمتها را اتخاذ میکردند. همچنین، روسای سازمانهای برنامه و بودجه و بانک مرکزی به عنوان مشاوران اقتصادی در ستاد حضور داشتند و در تأمین منابع مالی فعالیت میکردند.
نخستین اقدام عملی ستاد، پیادهسازی نظام سهمیهبندی کالاهای اساسی بود که منجر به توزیع امکاناتی مانند قند، شکر و بنزین شد و به آرامش روانی جامعه کمک کرد. همچنین، در زمینه حمل و نقل کالا، ستاد تسهیلات ویژهای برای تخلیه بار در بنادر امن فراهم کرد. یکی دیگر از اقدامات مهم ستاد، طرح خرید برنج داخلی بود که مورد توجه بهرهبرداران قرار گرفت و گزارشی درباره آن بهزودی منتشر خواهد شد.یکی از اسناد کلیدی برای سنجش سیاستهای مداخلهگرای دولت و ستاد بسیج اقتصادی در عرصه کشاورزی و تأمین اقلام اساسی در زمان جنگ دفاع مقدس، گزارشی است که بر استانهای گیلان و مازندران تمرکز دارد. این دو استان به عنوان مراکز اصلی تولید برنج در کشور شناخته میشوند و این تحقیق به بررسی نگرشها و میزان رضایت برنجکاران از سیاست خرید غیردولتی برنج میپردازد. هدف از این گزارش ارائه تصویری از کارایی سیاستهای اقتصادی در زمان جنگ است.
تحقیق انجام شده به منظور برآوردهسازی نیاز فوری ستاد بسیج اقتصادی برای درک بهتر از وضعیت عملیاتی طرح خرید برنج و ارزیابی موفقیت آن صورت گرفته است. این پژوهش بر ارائه تحلیلهای اقتصادی و همچنین بررسی چالشهای اجرایی و واکنشهای اجتماعی کشاورزان تمرکز دارد. نتایج به دستآمده نشان میدهند که رضایت برنجکاران از فروش برنج در سال قبل از اجرای طرح (۱۳۵۹) در هر دو استان بهطور نسبی بالا بوده و این رضایت عمدتاً به بالابودن قیمت برنج و تناسب آن با سایر نیازهای روزمره نسبت داده میشود.
اگرچه ورود دولت به خرید مستقیم برنج در سال ۱۳۶۰ تغییرات معناداری در الگوهای فروش ایجاد کرد. بسیاری از برنجکاران اعلام کردند که قسمتی یا تمام محصول خود را به دولت فروختهاند و درصد قابل توجهی نیز ابراز تمایل کردند که باقیمانده محصول خود را به دولت واگذار کنند. این امر نشاندهنده اعتماد کشاورزان به سیستم خرید دولتی در شرایط جنگی است.
