به گزارش خبرگزاری **خبرآنلاین** به نقل از ایبنا، کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» به قلم محمد بختیاری از انتشارات امیرکبیر منتشر شده است. این کتاب، پژوهشی جامع و مستند درباره ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی روستاهای ایران در سدههای دوازدهم تا سیزدهم هجری شمسی ارائه میدهد. بختیاری با تکیه بر اسناد تاریخی از جمله وقفنامهها، گزارشهای دولتی، سفرنامههای خارجی و منابع آرشیوی، تصویری دقیق از زندگی روستاییان، روابط قدرت و تأثیر سیاستهای حکومتی بر این جوامع به نمایش گذاشته است. گفتگویی با محمد بختیاری، دانشیار تاریخ دانشگاه بینالمللی امام خمینی درباره جامعه روستایی دوره قاجار انجام شده که مشروح آن در ادامه آمده است.
**علت انتخاب جامعه روستایی ایران در دوره قاجار برای پژوهش چیست؟**
بختیاری تأکید کرد که جامعه روستایی در دوره قاجار به عنوان ستون فقرات حیات اقتصادی، اجتماعی و سیاسی کشور شناخته میشود. با این حال، کمتر به این موضوع به صورت مستقل پرداخته شده است. بسیاری از مطالعات تاریخی بیشتر به دولت و نخبگان توجه دارند یا روستاها را در حاشیه داستانهای شهری قرار میدهند. این پژوهش به دنبال بازشناسی روستا به عنوان یک واحد اجتماعی فعال است، زیرا بدون شناخت دقیق آن، درک تاریخ اجتماعی ایران در سدههای اخیر ناقص خواهد ماند.
وی اظهار داشت که در این دوره، روستاییان سهم عمدهای در تولید، مالیات، نیروی کار و ساختار اجتماعی کشور ایفا میکردند. بنابراین، بررسی جامعه روستایی تنها یک مطالعه محلی نیست، بلکه ابزاری برای فهم بهتر تاریخ اجتماعی ایران محسوب میشود. پژوهش نشان میدهد که روستاها به عنوان واحدهای منفعل عمل نکرده، بلکه دارای ساختار اجتماعی و روابط پیچیده قدرت بودهاند.
**کتاب شامل چه مباحثی است؟**
کتاب ابتدا به مباحث مفهومی و روششناختی تاریخ اجتماعی و تاریخ روستا میپردازد و در ادامه ابعاد مختلف جامعه روستایی ایران در دوره قاجار را مورد بررسی قرار میدهد. در این اثر، روستاها به عنوان عرصهای از روابط پیچیده قدرت مطالعه شده و نقش دولت قاجار در مدیریت روستاها، جایگاه مالکان بزرگ، کدخدایان و نهادهای دینی به تفصیل بررسی شده است. همچنین وضعیت معیشتی و شیوههای کار و نابرابری اجتماعی در این جوامع نیز مورد توجه قرار گرفته است.
**ریختشناسی روستاهای ایران در عهد قاجار چگونه بود؟**
بختیاری توضیح داد که ریختشناسی روستاهای ایران در دوره قاجار تحت تأثیر عوامل طبیعی، اقلیمی و امنیتی هر منطقه شکل گرفته بود. این روستاها معمولاً بافتی فشرده داشتند و خانهها از مصالح محلی ساخته میشد. همچنین کوچهها باریک و دارای پیج و خم بودند. این ساختار نه تنها به دلیل محدودیت منابع، بلکه به دلیل نیاز به حفظ امنیت در مقابل ناامنیهای محلی و درگیریهای ایلی به وجود آمده بود.
در مناطق خشک و نیمهخشک، روستاها به شکل قنات شکل میگرفتند و در مناطق کوهستانی تمرکز بر منابع آب وجود داشت. در نهایت، ساختار روستاها نتیجه تجربه تاریخی و سازگاری انسان با محیط زیست به شمار میرود.### پراکندگی جمعیت روستاهای ایران در دوره قاجار و عوامل افزایش جمعیت
در دوره قاجار، اکثریت جمعیت ایران را روستانشینان تشکیل میدادند و پراکندگی جمعیت به عوامل نظیر دسترسی به منابع آبی، زمینهای حاصلخیز، امنیت نسبی و ساختار مالکیت وابسته بود. تمرکز جمعیت بیشتر در نواحی بارور مانند آذربایجان، برخی مناطق فلات مرکزی، خراسان و شمال کشور مشاهده میشد.
دلایل افزون شدن جمعیت روستایی متنوع بود. از جمله این علل میتوان به ضعف ساختاری شهرها در جذب جمعیت، تنوع محدود مشاغل غیرکشاورزی و وابستگی عمیق اقتصاد کشور به محصولات کشاورزی اشاره کرد. در زمانهای فقدان امنیت شهری یا بحرانهای سیاسی، شاهد مهاجرت معکوس از شهر به روستا بودیم. به عبارت دیگر، روستا برای بخش بزرگی از جمعیت الهامبخش و پناهگاه اقتصادی محسوب میشد.
### صنایع فعال در روستاهای دوره قاجار
نگاهی به فعالیتهای اقتصادی نشان میدهد که گرچه کشاورزی و دامداری محور اقتصاد روستایی بودند، اما روستاهای این دوره تنها محدود به این دو حوزه نبودند. صنایع دستی محلی نقش مهمی در تأمین معیشت خانوارها ایفا میکردند. فعالیتهایی چون قالیبافی، سفالگری، آهنگری و دباغی بهطور گسترده رایج بودند.
این صنایع عموماً در قالب فعالیتهای خانوادگی و محلی انجام میشد و علاوه بر تأمین نیازهای روزانه، قسمتی از تولیدات نیز به بازارهای شهری ارسال میشد. بدین ترتیب، روستاها در یک شبکه اقتصادی با شهرها ارتباط مییافتند و اقتصاد آنان بهنوعی مکمل اقتصاد شهری به شمار میرفت.
### ویژگیهای نظام روابط جامعه روستایی دوره قاجار
روابط داخلی در جامعه روستایی بر اساس خویشاوندی، همسایگی و همکاری بنا شده بود. مشارکت در فعالیتهایی چون آبیاری و برداشت محصول، انسجام اجتماعی در روستا را تقویت میکرد. با این حال، این جامعه کاملاً متضاد نبود و روابط قدرت میان مالکان، کدخدایان و رعایا نابرابریهای ساختاری ایجاد میکرد.
اما در سطح بیرونی، روستاها با دولت، نظام مالیاتی و بازار شهری درگیری داشتند. این روابط غالباً نامتعادل بودند و فشار مالیاتی موجب خروج بخش عمدهای از تولید روستایی میشد. با این وجود، این ارتباطات موجب پیوستگی روستا به جامعه کلی میگردید.
### تأثیر آداب و رسوم بر جامعه روستایی
آداب و رسوم در روستاهای ایران، ارزشها و هنجارهایی را ایجاد کرده بود که میتوان آنها را بهعنوان اخلاق روستایی نام برد. ارزشهایی مانند سختکوشی، قناعت و احترام به بزرگترها، پاسخهایی طبیعی به شرایط اقتصادی سخت و ناامنیهای محیطی بودند.
این اخلاق جمعی به تقویت انسجام اجتماعی و بقای جامعه روستایی کمک میکرد، اما در عین حال میتوانست در برابر تغییرات سریع اجتماعی مانع ایجاد کند. بنابراین، باید اخلاق روستایی را هم بهعنوان عاملی برای پشتیبانی و هم بهعنوان عاملی برای محافظهکاری اجتماعی در نظر گرفت.
### سهم روستانشینان از تولید اقتصادی
در دوره قاجار، بخش عمدهای از تولید اقتصادی ایران، به ویژه در زمینه محصولات غذایی، بر عهده روستانشینان بود. روستاها نهتنها منابع تأمین نیازهای مصرفی شهرها بودند، بلکه اصلیترین منبع درآمد مالیاتی دولت نیز بهشمار میرفتند.
به عبارت دیگر، بدون تلاش و تولیدات جامعه روستایی، اقتصاد قاجاری قادر به تداوم نبود. اما سهم روستاییان از این تولید معقول نبود و بخش قابل توجهی از مازاد اقتصادی از طریق مالیات و سایر واسطهها از روستاها خارج میشد. این نابرابری یکی از ویژگیهای بارز جامعه در آن دوره به شمار میرفت.کتاب «جامعه روستایی ایران در دوره قاجار» به عنوان اثری شایسته تقدیر در حوزه تاریخ معرفی شده است. این انتخاب نشاندهنده توجه روزافزون جامعه علمی به تاریخ اجتماعی و مطالعات روستایی در ایران است.
این اثر به وسیله منابع تاریخی دست اول نظیر اسناد آرشیوی، گزارشهای دولتی، دفاتر مالیاتی و سفرنامههای ایرانی و اروپایی تدوین شده است. نویسندگان تلاش کردهاند تا با ترکیب این منابع با پژوهشهای معاصر، تصویر دقیقی از زندگی اجتماعی و اقتصادی روستاییان ارائه دهند.
امید است این کتاب نه تنها برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ، بلکه برای متخصصان علوم اجتماعی و اقتصاد روستایی نیز مفید واقع شود و درک عمیقتری از ریشههای تاریخی جامعه معاصر ایران فراهم کند.
این اثر به تازگی در چهل و سومین دوره جوایز کتاب سال، به عنوان کتاب شایسته تقدیر معرفی شده است.
