علی نیکویی، متخصص در تاریخ ایران باستان و دکتری پژوهشهنر، به بررسی موضوع پرچم شیر و خورشید نشان پرداخته است. به تازگی، این بحث به ویژه پس از اظهارات «علیاکبر صالحی»، رئیس بنیاد ایرانشناسی، مورد توجه قرار گرفته است. همچنین، معترضین در خارج از کشور این پرچم را به نشان اعتراضات خود تبدیل کردهاند. نکته جالب توجه این است که برخی از افراد به درستی نمیدانند که این پرچم چگونه باید طراحی شود و شاهد تعداد متنوعی از طراحیهای متفاوت شیر و خورشید هستند.
شیر و خورشید و جنبش مشروطه
در اوایل جنبش مشروطه، برخی به دنبال معرفی پرچمهای سرخ رنگ بودند، اما قانون اساسی مشروطه به تصویب رسید و پرچم رسمی ایران را با رنگهای سبز، سفید و سرخ و نشان شیر و خورشید تعیین کرد. نص اصل پنجم متمم قانون اساسی مشروطه در مهر ۱۲۸۶ هجری خورشیدی به این شرح است: «الوانِ رسمیِ بیرقِ ایران سبز و سفید و سرخ و علامت شیر و خورشید است». بعد از انقلاب مشروطه، تلاشهایی برای استانداردسازی پرچم صورت گرفت و در سال ۱۲۸۹ دستورالعملی درباره جزئیات طراحی شیر و خورشید منتشر شد.
شیر و خورشید در دوران پهلوی اول
با تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی، تغییر مهمی در پرچم ایران ایجاد نشد و توضیحات مربوط به آن در اصل پنجم متمم قانون اساسی همچنان معتبر بود. در زمان رضاشاه، تصویر شیر به صورت واقعیتر ترسیم شد و نحوه رسم آن دچار تغییراتی گردید. در این زمان، واژه «پرچم» برای اشاره به این نماد به کار میرفت و از واژههای دیگر جایگزین شد.
شیر و خورشید در زمان محمدرضا شاه
در سال ۱۳۳۶ ویژگیهای جدیدی برای پرچم ایران تعریف شد. بر اساس این ویژگیها، شیر و خورشید با رنگ زرد طلایی بر روی بخش سفید پرچم قرار میگرفتند. در سالهای بعد، تغییراتی در نحوه طراحی و قرارگیری شیر و خورشید مطرح شد که آنها را به صورت دقیقتری مشخص میکرد. همچنین در سال ۱۳۴۴، کمیسیونی برای تعیین استانداردهای پرچم ایران تشکیل و بخشهای مختلف آن به وضوح تشریح گردید.
در سال ۱۳۵۰، طراحی مدرنی از شیر و خورشید بهعنوان نماد رسمی کشور ایران شناخته شد و بر روی اسناد دولتی و پرچمها نمایش داده شد. بر اساس قانون مصوب سال ۱۳۱۴، نسبتهای پهنای پرچمهای دولتی و نظامی برای زمین دو به سه و برای کشتیها یک به سه تعیین شد. این نسبتها در قوانین دیگر در تاریخ ۱۴ دی و ۸ بهمن ۱۳۳۶ به یک به ۱.۷۵ (یا چهار به هفت) تغییر یافت که هماکنون نیز در پرچم رسمی ایران رعایت میشود.
در دوران پهلوی، سه نسخه از پرچم سهرنگ ایران ادامه یافت که ریشه آن به اوایل سلطنت احمدشاه قاجار برمیگردد.
**پرچم دولتی (کشوری)**: این پرچم شامل سه رنگ سبز، سفید و سرخ بود که بهترتیب سبز در بالا، سفید در وسط و سرخ در پایین قرار داشت. نشان شیر و خورشید در وسط بخش سفید این پرچم قرار داشت.
**پرچم مدنی (civil)**: این پرچم همچنین از سه رنگ مشابه تشکیل شده بود، اما فاقد نشان شیر و خورشید بود و برای مدتی به نام “پرچم ملی” نیز شناخته میشد. این اصطلاح در اصل ترجمه نادرستی از واژه “سیویل” بود که مورد انتقاد برخی پژوهشگران قرار گرفت. در قوانین تصویب شده بین سالهای ۱۳۳۶ و ۱۳۳۷، این پرچم بدون ذکر صفت ملی تعریف شد.
**پرچم نظامی (جنگی)**: این پرچم نیز دارای سه رنگ سبز، سفید و سرخ به همان ترتیب بود و علامت آن شامل تاج پهلوی روی شیر و خورشید و شاخههای بلوط و زیتون در اطراف آن بود. در توضیحات رسمی به اشتباه از برگ خرما نام برده شده بود که مورد انتقاد قرار گرفت.
این پرچم شیر و خورشید، برخلاف تصورات رایج، یک نماد سلیقهای نیست و بهعنوان یک پدیده حقوقی و تاریخی شناخته میشود. از زمان مشروطه تا پایان دوره پهلوی، اجزا و مشخصات این پرچم به طور رسمی توصیف و تثبیت شدهاست. گسستهای تاریخی و رواج نسخههای غیررسمی نشانه عدم درک درست از این نماد تاریخی است.
