به نقل از خبرگزاری **خبرآنلاین** و منابع ایبنا، کتاب جدیدی تحت عنوان «سرگذشت اسکناس در ایران» نوشته محمدامین پیوندی از سوی انتشارات پازینه منتشر شد.
پول بهعنوان یکی از بنیادیترین عناصر ارتباطات انسانی، در تاریخ بشریت جایگاه ویژهای دارد. استفاده از مواد مختلفی چون استخوان و سنگ بهعنوان پول به تاریخ دوری بازمیگردد و امروزه تنها اسکناس و سکه بهعنوان اشکال قابل لمس پول باقی ماندهاند. با این حال، پیشبینی میشود که این دو نیز در آینده نزدیک با اشکال مدرنتر پول جایگزین شوند.
اسکناس بهعنوان یکی از انواع پول مدرن، در دو یا سه قرن اخیر نه تنها مبادلات را تسهیل کرده، بلکه نسبت به سکهها برتری یافته است. این موضوع برای اکثر مردم آشناست.
در کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران»، نویسنده به جزئیات جالبی اشاره میکند و میگوید اسکناسها فراتر از یک کاغذ ساده هستند و تاریخ غنیای را پشت سر دارند. او به قدمت اسکناسها اشاره کرده و توضیح میدهد که این شکل از پول از حدود دو هزار سال پیش آغاز شده و از کوچهها و بازارهای ابتدایی تا فرآیندهای پیشرفته امروزی را طی کرده است. این کتاب میکوشد تا تاریخ و فرهنگ یک ملت را از طریق اسکناسها روایت کند.
کتاب به سه بخش اصلی تقسیم شده و شامل یازده فصل است. بخش نخست به تاریخ پول میپردازد و از سیر تکاملی ارزهای اولیه تا پیدایش پول کاغذی در شرق دور را بررسی میکند. فصلهای بعدی به مسائل مختلفی چون ورود اسکناس به ایران، تاریخ عصر قاجار و روندهای اقتصادی در دوره پهلوی میپردازند و در نهایت به تحولات بعد از انقلاب اسلامی و تغییرات اخیر اسکناسها میپردازند.
در این کتاب، ریشههای شکلگیری پول کاغذی به پیدایش خط و نگارش، اختراع کاغذ و نیازهای تجاری اشاره شده است.با توجه به تغییرات اقتصادی و نیاز به بهبود روشهای داد و ستد، ایده ایجاد پول کاغذی به عنوان رقیب پولهای فلزی رونق گرفت. این نوع پول در شکل ابتدایی خود به نام “پول چاپی” شناخته میشود و در طول تاریخ بر روی موادی نظیر سفال، پوست، چرم و کاغذ تولید میشده است. اولین نشانههای پول کاغذی واقعی را میتوان در چین یافت که به دلیل پیشرفت در صنعت کاغذسازی، نخستین خلقکنندگان این نوع پول شدند.
در شرایطی که حمل سکههای سنگین میان شهرها دشوار بود و دسترسی به کاغذ فراهم بود، چینیها توانستند پول کاغذی را همزمان با سکهها معرفی کنند. این پول در ابتدا ویژگیهایی شبیه به برات داشت و به نامهای “چائو” یا “تسان” شناخته میشد. تاریخ این نوآوری به دوران سلسله تانگ برمیگردد که بین قرنهای هفتم تا دهم میلادی بر چین حاکم بود.
برخی کارشناسان معتقدند نخستین اسکناسها متعلق به اواخر قرن دهم میلادی و در زمان سلسله سونگ بوده است. این دودمان به عنوان آخرین حکومت پیش از حمله مغولها به چین شناخته میشود. استفاده از پول کاغذی یک روند دو قرنه را طی کرد تا اینکه به دلیل چاپ و توزیع بیرویه، ارزش خود را از دست داد و به شدت بیاعتبار شد. در چین شمالی نیز این پولها با شرایط خاصی اعتبار داشتند و بعد از مدت مشخصی بازخرید میشدند.
پس از فتح چین به دست مغولان، آنها با مفهوم پول کاغذی آشنا شدند و گزارشها حکایت از آن دارد که مشاور چینی اوگتای خان در سال ۱۲۳۶ میلادی ترغیب به صدور اسکناسهایی نمود. با این حال، تا زمان سلطنت قوبلای خان، تغییرات واقعی در سیستم پول کاغذی دیده نمیشد. قوبلای خان، نوه چنگیزخان و حاکم چین بین سالهای ۱۲۶۰ تا ۱۲۹۴، به توسعه صنعت و تجارت توجه ویژهای داشت و در این دوره پول کاغذی به طور جدی چاپ و منتشر شد.
مارکو پولو، تاجر و جهانگرد مشهور ایتالیایی، در سفر به چین در قرن سیزدهم، به تفصیل به توصیف فرایند تولید پولهای کاغذی و ویژگیهای آنها پرداخت. او در یادداشتهایش به چگونگی تهیه کاغذ از پوست درخت توت و دیگر مراحل ساخت این پول اشاره کرد و همچنین ارزش هر برگه کاغذی را توضیح داد که بسته به اندازه و ویژگیهایش متغیر بود.
او تاکید کرد که هر برگه پول به مهر خان بزرگ ممهور بوده و دارای ارزش معادل طلا و نقره است. این پول به طور رسمی در تمامی ایالات خرج میشد و استفاده از آن به شدت رواج پیدا کرده بود.در جدیدترین گزارشها، اشاره شده است که ترس از خطرات احتمالی باعث میشود مردم و اتباع حکومت خان بزرگ بهراحتی پولهای کاغذی را قبول کنند. این در حالی است که این کاغذها به عنوان وسیلهای برای خرید کالاهایی ارزشمند مانند طلا، سنگهای قیمتی و مروارید استفاده میشوند. مارکوپولو همچنین در اظهارات خود بیان میکند که بازرگانان خارجی با رضایت کامل پولهای کاغذی را در خان بالیغ دریافت میکنند، اما صرفاً میتوانند آنها را در سرزمینهای تحت سلطه خان هزینه کنند.
تحقیقگران در کتابی با عنوان «سرگذشت اسکناس در ایران» به ورود پول کاغذی چاو به ایران اشاره کردند و نوشتند: «چاو به عنوان پول کاغذی در چین تحت سلطه قوبلای خان چاپ شده و به ایران نیز راه یافته است. به این ترتیب، ایران یکی از اولین کشورهایی است که از این نوع پول استفاده کرده است. اگرچه این تجربه به زودی با واکنشهای منفی جامعه مواجه شد و به سرعت از بین رفت.» در دوره حکومت ایلخانان مغول، به ویژه در زمان گیخاتوخان، نیاز به راه حلی برای کسری شدید بودجه خزانه ایلخانی باعث شد تا بحث معرفی پول کاغذی دوباره اوج بگیرد.
مولف کتاب همچنین تأکید میکند که در نهایت، تجارتخانهها به بانک تبدیل شدند و این فرآیند ورود اسکناس به ایران را تسریع کرد. در بخش دیگر کتاب، به امتیاز بارون دو رویتر و تأسیس بانک شاهنشاهی اشاره شده که در آن به این بانک حق انحصاری انتشار اسکناس داده شده است. پیش از این، ایرانیان با انواع مختلف پول کاغذی آشنایی داشتند، از جمله چاو ایلخانی، اسکناسهای بانک جدید شرقی، پوند استرلینگ و روپیه هندی.
در گزارشی از لرد کرزن، نگرانیها درباره پول کاغذی روسیه به حدی بود که ناصرالدینشاه در سال ۱۸۸۳ ه.ش اعلام کرد که اسکناسهای روسی دیگر پذیرفته نخواهد شد. جالب است که چند سال بعد، همین شاه مجوز صدور اسکناس به بانک شاهنشاهی را صادر کرد.
کتاب «سرگذشت اسکناس در ایران» به قلم محمدامین پیوندی، با ارائه تاریخچهای از اسکناسهای ایرانی، به بررسی نکات جدید و مهم در این زمینه پرداخته و فهرست منابع آن نیز اطلاعات مفیدی را برای علاقهمندان به این حوزه فراهم میآورد. این کتاب با ۲۲۵ صفحه و قیمت ۶۹۵ هزار تومان از سوی نشر پازینه منتشر شده است.
