کتاب جدیدی تحت عنوان «برآمدن طبقه متوسط جدید در ایران (۱۳۲۰–۱۳۰۰)» به تألیف رضا تسلیمی طهرانی از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به چاپ رسید. این کتاب شامل چندین فصل است که به بررسی زمینههای ظهور و ویژگیهای طبقه متوسط جدید در ایران میپردازد. عناوین فصلها شامل مقدمه، بررسی زمینههای ظهور طبقه متوسط، تاثیر این طبقه بر معماری و ادبیات دوران پهلوی اول، تحلیل نشریات آن دوره و نتیجهگیری است.
این اثر نخستین بخش از یک پروژه پژوهشی بزرگتر است که هدف آن شناخت عمیقتر طبقه متوسط جدید و سبک زندگی اعضای آن از دوران پهلوی دوم تا امروز است. محتوای کتاب به توصیف و تحلیل ارزشها و جهانبینیاین طبقه میپردازد و عوامل مؤثر بر شکلگیری آن را مورد بررسی قرار میدهد.
نویسنده، رضا تسلیمی طهرانی، که در پژوهشگاه فرهنگ و هنر مشغول به کار است، با تکیه بر دادههای تاریخی و اجتماعی، روند پدیدار شدن و تحول طبقه متوسط جدید در ایران را بررسی کرده است. این تحقیق، که تحت حمایتهای پژوهشی انجام شده، به بررسی تحولات اجتماعی و فرهنگی ایران از دوران مشروطه تا امروز میپردازد و نهادهایی مانند آموزش و رسانه را در این فرایند مورد توجه قرار میدهد.
ارزیابی تأثیرات تاریخی و اجتماعی بر طبقه متوسط جدید به ویژه در دوره پهلوی اول، محور اصلی این کتاب است، که تلاش میکند از طریق پردهبرداری از زمینههای آن، ارزشها و سبک زندگی اعضای این طبقه را شفاف کند. نویسنده به نظریههای جامعهشناختی مانند نظریات پییر بوردیو استناد میکند تا ابعاد پیچیدهتری از ایران مدرن را مورد تحلیل قرار دهد.
کتاب در عین حال تأکید دارد که ظهور طبقه متوسط جدید ریشه در تاریخ ایران دارد، ولی بهطور مشخص تنها در دوران پهلوی اول بهعنوان یک طبقه مشخص شناخته شد. در این دهه همچنین توجه خاصی به حوزههای فرهنگی نظیر ادبیات و معماری میشود که برای درک تحولات اجتماعی اهمیت زیادی دارند.
بخش دیگر کتاب به بررسی شرایط اجتماعی و سیاسی حاکم در زمان ظهور رضاخان و پیامدهای آن میپردازد. این رخدادها ضرورت تقویت هویت ملی و ناسیونالیسم را در ذهن مردم تقویت کرد و بر اهمیت حکومت مرکزی تأکید داشت. در نهایت، این اثر مروری جامع بر وضعیت طبقه متوسط در دوران قاجار ارائه میدهد و شباهتها و تفاوتهای آن را با دورانهای بعدی مورد بررسی قرار میدهد.در دوران حکومت قاجار، تحولات اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی در ایران به وقوع پیوست. این تحولات ناشی از ادغام تدریجی کشور در اقتصاد جهانی، تجاری شدن کشاورزی و ورود نظام تولید سرمایهداری بود. این تغییرات باعث شکلگیری طبقات اجتماعی نوینی همچون روشنفکران دیوانسالار، بورژوازی مدرن و طبقه کارگر صنعتی شد. با ورود دانشجویان اعزامی از ایران به اروپا و ایجاد مدارس جدید، همچنین حضور اروپاییان در شهرهای بزرگ، بسیاری از ایرانیها با ارزشها و ایدههای غربی آشنا شدند.
فارغالتحصیلان مدارس خارجی و دارالفنون به عنوان نخستین اعضای طبقه متوسط جدید شناخته شدند که در دوران انقلاب مشروطه و دولت پهلوی اول نقشی کلیدی ایفا کردند. بسیاری از این روشنفکران از رضاشاه و اقدامات او حمایت کردند و برخی به مناصب کلیدی در دولت رسیدند. در دولت ذکاءالملک فروغی، چهرههایی چون علیاکبر داور و سیدمهدی فاطمی از فارغالتحصیلان مهم این دوره بودند.
در عرصه ادبیات، عصر پهلوی اول با ظهور میدان تولید ادبی مشخص شد. در این دوره، ادبیات تحت تأثیر میدانهای اجتماعی قرار گرفت و نویسندگانی با شرایط و سرمایههای مختلف از یکدیگر تفکیک شدند. به عنوان مثال، صادق هدایت به عنوان نویسنده مستقل و محمد حجازی به عنوان نویسنده وابسته شناخته شدند. تکوین این میدان ادبی به رشد هنر و فرهنگ کمک کرد و آن را به حوزهای مستقل تبدیل کرد.
تاریخچه ادبیات پیش از انقلاب مشروطه شروع شده بود و از طریق شاعران و داستاننویسانی مانند بهار و دهخدا ادامه یافت، اما با افزایش فشارهای سیاسی در دهه ۱۳۱۰، استقلال ادبیات کاهش یافت. بسیاری از نویسندگان، از جمله صادق هدایت، به ناامیدی رسیدند و آثارشان اجازه انتشار نیافت. هدایت مجبور به تعهد کتبی برای عدم نشر شد و آثارش را در خارج از کشور منتشر کرد.
در زمینه معماری دوران رضاشاه، این حوزه تحت تأثیر فناوریها و تحولات مدرن قرار گرفت. باستانشناسان و ایرانشناسان غربی نظیر گدار و پوپ نقش مهمی در معرفی هنر و معماری ایران داشتند. برگزاری همایشهای بینالمللی و سفرهای رضاشاه به مکانهای باستانی به ترویج فرهنگ و معماری ایرانی کمک کرد.تاریخ معماری ایران تحت تأثیر گذشتگان قرار دارد و تأسیس انجمن آثار ملی نشاندهنده توجه به حفظ و نگهداری میراث باستانی بهویژه در زمینههای فرهنگی و تاریخی است. این انجمن بهویژه با دستورالعملهایی که در اساسنامه خود بهثبت رسانده بود، اهمیت خود را نمایان ساخت.
مدرنیسم در معماری ایران محصول بازگشت دانشآموختگان ایرانی از خارج در سالهای پایانی دوره پهلوی اول بود. به این ترتیب، این نهضت نه از سوی حاکمان، بلکه بهدست این افراد به مردم معرفی شد. آثار برجسته معماری مدرن که در اوایل پیدایش آن در ایران به وجود آمد، عمدتاً در تهران و در ساختمانهای عمومی و غیردولتی قابل مشاهده است. تلاشهای شهرسازی در دوره پهلوی با نگاهی خصمانه به گذشته و اشتیاق برای نوآوریهای معاصر همراه بود. شهرداری بهعنوان نهاد اصلی شهرسازی در این دوران به سازمانی قدرتمند تبدیل شد.
خیابان لالهزار در تهران، که از اواخر دوران قاجار تا پهلوی اول بسیار حائز اهمیت بود، به عنوان یکی از مراکز اجتماعی طبقه متوسط جدید شناخته میشود. این خیابان نام خود را از باغی گرفته است که در این منطقه ساخته شد و در گذشته محل اقامت شخصیتهای مهمی چون ژنرال گاردان و دیگر سفیران خارجی بوده است.
کتاب «برآمدن طبقه متوسط جدید در ایران (۱۳۲۰–۱۳۰۰)» که به بررسی این تحولات میپردازد، در ۲۱۰ صفحه منتشر شده و قیمت آن ۲۳۳ هزار تومان است. این کتاب از سوی پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات منتشر شده است.
