بهگزارش خبرگزاری **خبرآنلاین**، به نقل از مهر، کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول» به عنوان یک اثر تاریخی و دیپلماتیک ایرانی منتشر شده است که شامل اسناد مکاتبات و صورت مجالس کمیسیون دوم تحدید مرزهای ایران و عثمانی در دوره قاجار میباشد. این اثر تحت تصحیح و تحقیق نصرالله صالحی به چاپ رسیده است.
عنوان کامل این کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول: اسناد، مکاتبات و صورت مجالس کمیسیون دوم تحدید حدود ایران و عثمانی، ۱۲۹۶-۱۲۹۱ هـ.ق» است که توسط میرزا محبعلیخان ناظمالملک مرندی یکانلو، به عنوان دفتر خاطرات و گزارشهای رسمی درباره مأموریت دیپلماتیک ایران در استانبول در دهه ۱۲۹۰ هجری قمری تنظیم شده و به صورت مجموعهای تحقیقی و تصحیحشده منتشر شده است.
**تحدید حدود بین ایران و امپراتوری عثمانی**
این کتاب شامل اسناد و مکاتبات رسمی و صورت مجالس مربوط به کمیسیون دوم تحدید حدود بین ایران و امپراتوری عثمانی است که پس از کمیسیون اول تشکیل شده و در سالهای ۱۲۹۱ تا ۱۲۹۷ قمری (۱۸۸۰-۱۸۷۴) فعالیت داشت. میرزا محبعلیخان یکانلو، به عنوان نماینده ایران در استانبول، این اسناد را جمعآوری و در قالب «روزنامه» تنظیم کرده است.
این اسناد شامل لوایح رسمی، گزارشهای مأمورین و مکاتبات با دیوان صدر در استانبول و گزارشهای داخلی از جلسات کمیسیون مرزی میباشد. این اثر به عنوان یک منبع اولیه و شواهدی از دیپلماسی و تلاش برای حفظ تمامیت ارضی ایران در برابر امپراتوری عثمانی شناخته میشود و بهخوبی نشان میدهد که چگونه مأموران ایرانی، مانند میرزا محبعلیخان، نمایزا محسنخان و میرزا حسینخان، در مذاکرات مرزی حقانیت ایران را با کمک نمایندگان دولتهای واسطه، از جمله روسیه، انگلستان و فرانسه، اقامه میکردند.
**میرزا محبعلی خان ناظم الملک کیست؟**
میرزا محبعلیخان ناظمالملک مرندی یکانلو، دیپلمات و یکی از منشیان برجسته قاجاری است که در قرن ۱۳ قمری (۱۹ میلادی) به عنوان یکی از اعضای کلیدی کمیسیون تحدید حدود ایران با عثمانی و همچنین ریاست این کمیسیون مشغول به فعالیت بوده و در دفاع از مرزهای ایران نقش بسزایی ایفا کرده است.
وی از طایفه یکانلو در مرند (آذربایجان) بهدنیا آمده و در زمان محمدشاه قاجار به وزارت امور خارجه منصوب شد. او یکی از نخستین دانشآموختگان دارالفنون ایران بود و تحصیلات خود را در سال ۱۲۶۸ هجری قمری آغاز کرد. محبعلیخان بهعنوان منشی و دستیار میرزا جعفرخان مشیرالدوله آغاز به کار کرد و در مأموریتهای دیپلماتیک در استانبول نیز حضور داشت.
محبعلیخان از اواخر دوره محمدشاه تا سال ۱۳۰۹ قمری در وزارت امور خارجه و مراکز دیپلماتیک فعالیت کرد و در امور مربوط به عثمانی به عنوان «نایب اوّل» و «رئیس اداره امور متعلقه به عثمانی» مشغول بود. او پس از فوت میرزا جعفرخان مشیرالدوله به ریاست کمیسیون سرحدی ایران و عثمانی منصوب شد و چندین سال در این مسئولیت فعالیت کرد. اسناد و مکاتبات او به تألیف کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول» منجر شد.
او نقش کلیدی در تعیین مرزهای غربی و جنوبی ایران با عثمانی و همچنین در مرزهای شرقی با افغانستان داشت و در مذاکرات مرزی نیز به عنوان نماینده ایران فعالیت کرده است. تلاشهای وی در این زمینه در حفظ و گاه افزایش سرزمینهای ایران در مرزهای غربی و شرقی مؤثر واقع شد.**خواندنیهای جدید از تاریخ دیپلماسی ایران**
به تازگی بخشی از یک منبع تاریخی منتشر شده که خبر از خط مرزی آذربایجان و نظارت میرزا محبعلیخان ناظمالملک بر آن میدهد. در این متن، به صورت مختصر توضیحاتی درباره خط مرزی ایران و عثمانی ارائه شده و تاکید شده که محورهای اصلی این مرز، بنا به توافقات گذشته، شامل چندین اراضی متنازع است. همچنین، در این متن اشاره شده که برای تعیین دقیقتری از محدودهها، لازم است تا برخی نقاط حساس مورد بررسی قرار گیرد.
میرزا محبعلیخان یکی از چهرههای برجسته در تاریخ حقوق بینالملل ایران به شمار میرود؛ وی در سالهای ۱۲۶۹ و ۱۲۷۱ هجری قمری اقدام به ترجمه کتابی از زبان آلمانی به فارسی کرد که این اثر، نخستین کتاب در زمینه حقوق بینالملل به زبان فارسی محسوب میشود. این ترجمه به عنوان نقطه عطفی در گسترش مفاهیم حقوقی در دیپلماسی ایران شناخته میشود. محبعلیخان آثار متعددی نیز از خود بر جای گذاشته که از جمله آنها میتوان به «اللوائح السرحدیه» و اسناد مرتبط با مأموریت وی در اسلامبول اشاره کرد؛ این اسناد به عنوان منابع کلیدی در تاریخ دیپلماسی ایران در قرن سیزدهم قمری مطرح هستند.
در حالیکه محبعلیخان کمتر در منابع کلاسیک شناخته شده است، اما به تدریج او به عنوان یک نماد دیپلماتیک در عصر قاجار شناخته میشود. امیرکبیر نیز از وی به نیکی یاد کرده و او را الگویی در دیپلماسی توصیف کرده است. به همت نشر کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول»، شناخت بیشتری نسبت به زندگی و فعالیتهای او شکل گرفته و مقام او در دفاع از تمامیت ارضی کشور در دوره ناصری روشن شده است.
**کمیسیون دوم تحدید حدود ایران و عثمانی**
کمیسیون دوم تحدید حدود بین ایران و امپراتوری عثمانی از جمله کمیسیونهای دیپلماتیک برجسته است که میان سالهای ۱۲۹۱ تا ۱۲۹۶ هجری قمری (۱۸۸۰-۱۸۷۴ میلادی) تشکیل شده بود. این کمیسیون با هدف مشخص کردن دقیقتر مرزهای میان دو کشور و حل اختلافات باقیمانده پس از فعالیت کمیسیون نخست تشکیل شد. در این کمیسیون نمایندگان ایران، عثمانی و همچنین نمایندگانی از دولتهای واسطه مانند انگلیس و روسیه حضور داشتند. ریاست این کمیسیون برعهده میرزا محبعلیخان ناظمالملک بوده است.
وظایف اصلی کمیسیون شامل بررسی و تعیین مرزها در نواحی حساس و همچنین تدوین گزارشها و نقشههای مرزی بود. با این فعالیتها، این کمیسیون در تلاش بود تا خطوط مرزی ایران و عثمانی را دقیقتر مشخص کند و مناطق مناقشهای را تعیین و تقسیم نماید. به طور کلی، کمیسیون دوم به عنوان بخشی از سلسله کمیسیونهای مرزی در نیمه دوم قرن نوزدهم مطرح میشود.کمیسیون «روزنامه مأموریت اسلامبول»، که به همت میرزا محبعلیخان ناظمالملک گردآوری شده، به تازگی تحت تصحیح و تحقیق نصرالله صالحی منتشر گردیده است. این مجموعه شامل اسنادی از لوایح ایرانی، پاسخهای عثمانی، مکاتبات دیوان صدر و امینالسلطنه، گزارشهای میدانی از نواحی مرزی و صورت جلسات کمیسیون میباشد. این اسناد به عنوان یکی از منابع اصلی تاریخ دیپلماسی و سیاست خارجی ایران در قرن سیزدهم هجری مطرح هستند.
این کمیسیون در تعیین و تثبیت مرزهای ایران با عثمانی نقش مهمی ایفا کرد و خطوط مرزی کنونی ایران در نواحی جنوبی و غربی به مذاکرات این کمیسیون برمیگردد. کمیسیون دوم بهویژه دارای اهمیت است، چرا که فعالیتهای ایران در مرزهای غربی را در دورانی که رقابت بین عثمانی، انگلیس و روسیه به شدت درگرفته بود، به شکل مستند حفظ کرده است.
کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول» برای پژوهشگران تاریخ سیاسی، دیپلماسی و مرزهای ایران در قرن نوزدهم منبع قابل توجهی است. این مجموعه، بخشی از مهمترین اسناد رسمی مذاکرات مرزی ایران و عثمانی پس از کمیسیون اول را شامل میشود و نمای دقیقی از دیپلماسی ایرانی و مکاتبات رسمی با عثمانی ارائه میدهد. همچنین، نقش آذربایجان و منطقه ارس در این مذاکرات دارای اهمیت خاصی است.
همایش ملی «آذربایجان، دیپلماسی و تمامیت ارضی ایران» به یاد میرزا محبعلیخان ناظمالملک مرندی یکانلو و با همکاری مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، مرکز مطالعات سیاسی و بینالملل، دانشگاه تبریز، استانداری آذربایجان غربی، شهرداری تبریز و دیگر نهادها، در تاریخ ۷ و ۸ آبانماه جاری در دانشگاه تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرند برگزار شد. در این همایش، کتاب «روزنامه مأموریت اسلامبول» با حضور دکتر سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، رونمایی گردید.
