به گزارش خبرگزاری ایبنا، کتاب «مصدق بدون نفت از تولد تا ۱۳۲۰» به کوشش رسول رئیسجعفری و مقدمه فرشاد مومنی از سوی نشر نهادگرا منتشر شد. این اثر به بررسی محمد مصدق در بستر واقعی تاریخیاش پرداخته و سعی دارد از تصورات کلیشهای و اسطورهای درباره وی عبور کند. در این کتاب، مصدق به عنوان فردی مطرح میشود که نه تنها تحت تأثیر سنتهای ایرانی-اسلامی قرار دارد، بلکه از تحصیلات مدرن خود در اروپا برخوردار است و نگاهی نو به مفاهیم همچون «دولت»، «قانون» و «منافع ملی» دارد.
در گفتوگویی که با رئیسجعفری درباره این کتاب داشتیم، وی تأکید کرد که مصدق یکی از بحثبرانگیزترین شخصیتهای تاریخ معاصر ایران به شمار میآید. او از دوران رهبری نهضت ملی در سالهای پایانی دهه ۳۰ تا کودتای ۲۸ مرداد به صورت مداوم در کانون توجه قرار گرفته است. از دیدگاه وی، مصدق نقشی کلیدی در وقایع تاریخی یادشده ایفا کرده است.
رئیسجعفری همچنین اشاره کرد که شناخت عمومی از مصدق در عمدهای از اوقات محدود به چند سال پایانی عمرش و دوران ملی شدن صنعت نفت است. این در حالی است که او معتقد است هر رهبری باید یک پیشینه سیاسی و علمی داشته باشد و از این لحاظ به بررسی ابعاد زندگی و تحصیلات مصدق پرداخته است.
کتاب «مصدق بدون نفت» تلاش میکند تا روند تحول و خودسازیهای شخصیتی و علمی مصدق را بررسی کرده و چرایی موفقیت او در رهبری نهضت ملی را روشن کند. در این زمینه، وی به نقش سنت ایرانی-اسلامی در شکلگیری شخصیت مصدق و تأثیر آن بر کنشهای سیاسی و اجتماعیاش میپردازد.کتاب «مصدق بدون نفت از تولد تا ۱۳۲۰» به بررسی زندگی و پیشینه محمد مصدق، شخصیت تاریخی ایران، پرداخته است. مصدق که از خانوادهای اصیل قاجاری متولد شده، نوه عباسمیرزا و فرمانفرمای اول است. او از جانب پدری نیز به خانواده مستوفیان فراهانی تعلق دارد که افراد برجستهای چون امیرکبیر و قائممقام فراهانی در این خاندان بودهاند. این ویژگیها باعث میشود مصدق به عنوان یکی از شخصیتهای خوشنام و اصیل کشور شناخته شود.
در این کتاب، تأکید زیادی بر پایبندی مصدق به سنتهای دینی و مذهبی وجود دارد. پایاننامه دکتری او در زمینه «ارث در فقه شیعه» نشاندهنده توجه او به این دغدغههاست. مصدق به عنوان نماینده نسلی جدید، در جستجوی نوآوری در سیاست و دولت، به سنتهای ایرانی و عقاید دینی احترام میگذارد و هیچ تعارضی بین این دو مسئله نمیبیند.
نویسنده به ذکر مثالی از دوران صد سال پیش میپردازد که در آن زمان مادر مصدق با نگاه مدرن به نیازهای اجتماعی، بیمارستان نجمیه را تأسیس و وقف کرد. این اقدام نمایانگر درک عمیق آنها از ضرورتهای آن زمان است، چرا که هنوز در جامعه امروز نیز ترغیب مردم به انجام کارهای نیک در حوزههای اجتماعی دشوار به نظر میرسد.
کتاب «مصدق بدون نفت» به دنبال پاسخگویی به این سوال است که چگونه مصدق توانست تصمیمهای سرنوشتساز اتخاذ کند. مصدق در تاریخ ۱۲۶۱ متولد شد و تا سال ۱۳۲۰، در زمان ملی شدن صنعت نفت، ۵۹ سال از عمرش را سپری کرده بود. او با سابقه زندان و فعالیتهای سیاسی متعدد، به یکی از شناختهشدهترین مشروطهخواهان کشور تبدیل شده بود و محبوبیت او در میان مردم به وضوح نشاندهنده تجارب سیاسی وی است. این کتاب به بررسی ریشههای فرهنگی، اجتماعی و علمی مصدق و تأثیر آنها بر مسیر زندگی و حکومتداری او پرداخته است.**دلیل فساد گسترده و تحصیلات سیاسی مصدق**
در گزارشی درباره دلیل فساد سیستماتیک در دورههای مختلف تاریخ معاصر ایران، اشاره شده است که مصدق برای درک بهتر اوضاع کشور و نیازهای جامعه، به ادامه تحصیلات خود پرداخته و به فرانسه رفته است. او در دانشگاه نوشاتل به مطالعه اقتصاد و حقوق پرداخته و براساس تحقیقات خود، پایاننامه قویای را ارائه کرده که تا کنون دو بار منتشر شده است. بخشی از این اثر در کتاب «مصدق بدون نفت از تولد تا ۱۳۲۰» آورده شده؛ که نمایانگر نگرش عمیق مصدق در آن ایام است.
پس از بازگشت به ایران، مصدق در مدرسه عالی علوم سیاسی به تدریس پرداخت و چندین کتاب در زمینه علوم سیاسی نوشت. علاوه بر این، در نقشهای سیاسی خود از جمله معاون وزیر مالیه، به مبارزه با فساد و اصلاح اقتصاد کشور پرداخته است. دوران وزارت امور خارجه او نیز با اصلاحات اساسی همراه بود. سوابق او در والیگری فارس نشاندهنده تغییرات چشمگیری بود که با ورود او به همراه فقط یک کیف دستی، در شیوه مدیریت ولایت فارس صورت گرفت.
**نطقهای تاثیرگذار و رهبری نهضت ملی**
مصدق در دوران نمایندگی مجلس نطقهای تاثیرگذاری در خصوص موضوعات مختلف، از جمله راهآهن، ایراد کرده است؛ نطقهایی که نشاندهنده دانش و آگاهی عمیق او از مسائل روز بود. این تجارب زندگی، مصدق را به عنوان یک گزینه مناسب برای رهبری نهضت ملی ایران مطرح کرد. مقامات سیاسی در آن زمان از نظر سابقه و تحصیلات به پای مصدق نمیرسیدند و همین امر او را به انتخابی طبیعی در فرایند ملی کردن صنعت نفت تبدیل کرد.
**مالیه به عنوان روح مشروطه**
فصل سوم کتاب «مصدق بدون نفت» با عنوان «مالیه روح مشروطه است» به اهمیت مالیه در تحولات سیاسی میپردازد. این جمله برگرفته از سخنان تقیزاده، یکی از رجال سیاسی معاصر است. مصدق در سن ۲۷ سالگی در مصاحبهای با مجلهای در پاریس، بر لزوم اصلاحات اقتصادی و اثرات منفی سلطنتهای استبدادی بر فقر کشور تأکید کرده است. وی در سمتهای مختلف خود در دولت، نگاه عمیقی به اصلاحات اقتصادی داشته و در زمان تصدیاش در ولایت فارس و وزارت مالیه، اصلاحات جدی را در این زمینه پیگیری کرد.
**بینش تاریخی کتاب «مصدق بدون نفت»**
کتاب «مصدق بدون نفت» تلاش دارد تا بعدی از تاریخ سیاست و اقتصاد معاصر را روشن کند و به حیات مصدق از سال ۱۲۶۱ تا پایان ۱۳۲۰ میپردازد. این اثر به بررسی عمیقتری از زندگی مصدق و تأثیری که بر تحولات سیاسی و اقتصادی ایران گذاشت، میپردازد.مقاله به بررسی نقاط عطف تاریخ سیاسی و اقتصادی ایران میپردازد، از جمله انقلاب مشروطه، قرارداد ۱۹۱۹ وثوقالدوله، کودتای ۱۲۹۹ و تغییر سلطنت در ۱۳۰۴ و آغاز حکومت رضاخان. این حوادث به عنوان رویدادهای کلیدی در تاریخ معاصر ایران محسوب میشوند. نویسنده به دنبال ارائه تحلیلی جذاب از این رخدادها بوده و در این راستا میکوشد تا نشان دهد که افراد شریف و وطنپرست در این فرآیند نقش داشتهاند.
نویسنده به اهمیت رجال تاریخی مانند مستوفیالممالک، مشیرالدوله و رضاخان سردار سپه اشاره میکند که با تلاشهای خود تأثیرات بزرگی بر تاریخ کشور گذاشتند. وی بیان میکند که اگر تغییرات سلطنتی پیش نمیآمد، ایران ممکن بود مسیر دیگری را در تاریخ خود تجربه کند.
نویسنده توضیح میدهد که کودتای ۱۲۹۹ به عقیده بسیاری، پشتوانه مردمی نداشته و بیشتر تحت تأثیر قدرتهای خارجی به وقوع پیوسته است. او همچنین به نقدهای اخیر از مصدق پرداخته و میگوید که تخریب سرمایههای اجتماعی در کشور به صورت هدفمند انجام میشود.
در این راستا، به کتاب معروف “خواب آشفته نفت” اثر محمدعلی موحد نیز اشاره میشود که به بررسی تاریخ نفت در ایران از قبل از کشف چاهها تا پس از کودتا میپردازد. این کتاب به عنوان یک منبع ارزشمند در حوزه حقوق و اقتصاد مطرح است و در بررسی تاریخ معاصر ایران اهمیت زیادی دارد.**دکتر موحد: نگاهی متفاوت به نهضت ملی شدن نفت**
دکتر موحد، شخصیتی معتبر در حوزه حقوق و اقتصاد در ایران، به خاطر دانش وسیع و عمیق خود شناخته شده است. او با احتیاط در قضاوتهای علمی خود، نهضت ملی شدن صنعت نفت و شخصیت مصدق را به عنوان «شاهنامه آزادی» معرفی میکند. او بیان میکند: «این داستان، داستانی به بنبست رسیده است که امیدی به آینده میدهد.» به گفته او، این روایت نه تنها خاطرهای تاریخی است، بلکه میتواند به عنوان نقطهای امیدبخش برای اصلاحات در کشور مطرح شود اگر اصول اخلاقی و علمی رعایت شوند.
وی همچنین به انتقادات اخیر از مصدق میپردازد و میگوید کسانی که در سالهای اخیر به تخریب تصویر مصدق پرداختهاند، در واقع روزنههای امید اصلاحات را میبندند. دکتر موحد اعتقاد دارد که بسیاری از این انتقادات سست و خالی از شواهد کافی هستند و بارها پاسخهایی محکم به آنها داده شده است. او هشدار میدهد که گاهی نقدهای ارائه شده در قالب سادهسازیهای تاریخی، نشانی از روشنفکری ندارند.
دکتر موحد تاکید میکند که نقد و بررسی اندیشهها، زمینهساز رشد علمی در آینده خواهد بود. او اشاره میکند که مقالات و کتابهای متعددی درباره ملی شدن صنعت نفت وجود دارد و نگاهی منفی به این اتفاق تاریخی بیشتر به رشتههای ژورنالیستی شباهت دارد. او یادآور میشود که برخی از انتقادات از موضوعات تاریخی، بدون توجه به ریشههای تاریخی، به صورت ناقص و غیرمنصفانه مطرح میشوند.
این حقوقدان بر این باور است که حقیقت و پایداری یک تفکر، به معیارهای علمی و مستندات آن وابسته است. او اطمینان دارد که کیفیت این تفکر مردم را متوجه ماندگاری آن خواهد کرد.
وی همچنین به تأثیر رشته حقوق بر سیاستورزی در کشور اشاره میکند. به اعتقاد او، بدون قانون، جامعه به سمت استبداد میرود و توسعه ممکن نیست. او به اهمیت جریمه کردن تخلفات در راستای اجرای قانون و به وجود آوردن قوه قضائیه مستقل تأکید کرده و بر نقش کلیدی رشته حقوق در این فرایند میپردازد.**تأسیس مدرسه عالی علوم سیاسی توسط مشیرالدوله و تأثیرات آن بر حقوقدانان ایرانی**
به دنبال تلاشها برای ایجاد نظم و رعایت قانون در جامعه، مشیرالدوله یکی از نخستین مدارس عالی کشور را قبل از انقلاب مشروطه تأسیس کرد. این مرکز آموزشی، تحت عنوان مدرسه عالی علوم سیاسی، به تربیت حقوقدانان ماهر و کارآمد پرداخت. بسیاری از افراد تأثیرگذار در دوران مشروطه و اصلاحات حقوقی بعد از آن، فارغالتحصیلان این مدرسه بودند. بنابراین، به نظر میرسد که علم حقوق به عنوان یکی از اصلیترین ابزارهای حاکمیت قانون در جامعه نقش بسزایی ایفا میکند.
در شرایطی که یک جامعه تحت استبداد قرار دارد، حقوقدانان غالباً با چالشها و مشکلات دلسردکنندهای مواجه میشوند. مثال بارز این وضع، وضعیت قوانین راهنمایی و رانندگی است که رعایت آنها در جامعه میتواند منجر به دشواریهای فراوان برای یک حقوقدان شود.
در خاطرات محمد مصدق، او زمانی که معاون وزیر مالیه بود، از مادری که از انزوا و رنجهای ناشی از وضعیت جامعهاش نگران بود، نکته جالبی را یادآور میشود. او مطرح میکند که ارزش انسانها به میزان دشواریهایی است که برای مردم خود تحمل میکنند، و این جملات نشانی از امیدواری او نسبت به آینده است.
مصدق همچنین در سالهای 1316 و 1317 به آلمان سفر میکند و در آنجا به پزشک خود میگوید که در رشته حقوق تحصیل کرده است، در حالی که شغلش کشاورزی است. این تضاد خود نشاندهنده چالشهایی است که یک حقوقدان ممکن است در یک جامعه دچار استبداد با آن مواجه شود.
به هر حال، آموختههای حقوقی مصدق تأثیر عمیقی بر فعالیتهای سیاسی او داشت. او با مطالعات خود در مورد قوانین روز دنیا و نظام پارلمانی در ایران و دیگر کشورها، به تلاش برای نهادینهسازی قانون و توسعه ملی پرداخت.
**انتشارات جدید و آثار علمی**
این پژوهشگر همچنین به تاریخ اقتصادی علاقهمند است و آثار متعددی در این زمینه منتشر کرده است. کتاب «روایت یک فروپاشی» او، که درباره دلایل اقتصادی فروپاشی حکومت پهلوی نگاشته شده، با استقبال خوبی مواجه شده و به چاپهای متعدد رسیده است. وی همچنین به تدوین آثار منتشر نشده علی رضاقلی، نویسنده نامدار ایرانی، پرداخته و آثار وی را به چاپ رسانده است.
از دیگر اقدامات او میتوان به تألیف کتابهایی در زمینه «اقتصاد سیاسی شاهنامه» و «فروپاشی به روایت دربار» اشاره کرد. همکاری او در تألیف کتاب «پویندهمردی به راه» با دکتر میکائیل عظیمی، نمایانگر تمرکز او بر تاریخ اجتماعی-سیاسی کشور است. این آثار نمایانگر دغدغههای فکری و اندیشهای او در راستای ترسیم و تدوین تاریخ معاصر ایران هستند.
