برنامه هستهای ایران در دو دهه اخیر فراتر از یک پروژه فنی، به موضوعی امنیتی، هویتی و ژئوپلیتیکی بدل شده است. مذاکرات هستهای، هرچند با نتایج گوناگون، تنها بخشی از این مسیر محسوب میشوند. سؤال اساسی در دوره پسامذاکرات این است که چطور امنیت برنامه اتمی ایران تعریف میشود و چه تهدیدهایی ممکن است آن را تهدید کند.
آینده امنیتی برنامه هستهای کشور باید در چهار بُعد متصل به هم بررسی شود: امنیت داخلی و فنی، امنیت حقوقی و نهادی، امنیت منطقهای و امنیت بینالمللی.
**امنیت فنی و داخلی: اهمیت بومیسازی**
تجربههای گذشته نشان داده که امنیت برنامه هستهای تنها به حفاظت فیزیکی از تأسیسات محدود نیست. تهدیداتی مانند حملات سایبری، خرابکاریهای صنعتی و ترور دانشمندان نشاندهنده پیچیدگی تهدیدات است. ایران در آینده باید بر سه عنصر کلیدی تمرکز کند: بومیسازی تکنولوژی، طراحی مجدد ساختارهای حفاظتی در برابر نفوذ اطلاعاتی و تأمین امنیت سرمایه انسانی شامل دانشمندان و مهندسان. به نظر میرسد رویکرد ایران به سمت ایجاد «امنیت بازدارنده پنهان» سوق یابد.
**امنیت حقوقی و نهادی: رابطه با نهادهای بینالمللی**
نقش آژانس بینالمللی انرژی اتمی در دور جدید میزان تأثیرگذاری بالایی خواهد داشت. حتی در صورت دستیابی به توافقهای جدید، رابطه ایران و آژانس به احتمال زیاد بر پایه بیاعتمادی باقی خواهد ماند. امنیت برنامه اتمی ایران نیازمند تنظیم توازن بین شفافیت کنترلشده و حفظ اسرار است. ایران تلاش خواهد کرد پرونده هستهای را به یک موضوع فنی منتقل کند، اما این مسیر با چالشهایی مواجه خواهد بود.
**امنیت منطقهای: رقابت هستهای**
برنامه هستهای ایران در زمینهای از رقابتهای راهبردی منطقهای قرار دارد و کشورهای منطقه بهویژه در خلیج فارس به این تحولات توجه دارند. اسرائیل به عنوان کشوری که تهدید برنامه هستهای ایران را جدی میداند، نقشی مرکزی ایفا خواهد کرد و تنشهای امنیتی بین این دو کشور ممکن است ادامه یابد. به این ترتیب، امنیت آینده برنامه هستهای ایران بیشتر به توان بازدارندگی آن در منطقه بستگی دارد.
**امنیت بینالمللی: تحولات در نظم جهانی**
برنامه هستهای ایران تحت تأثیر تغییرات در نظم جهانی و کاهش انسجام در غرب قرار دارد. روابط ایران با کشورهای نظیر روسیه و چین بهعنوان موازنهگرانی در برابر فشارهای غرب اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در مقابل، ایالات متحده امنیت برنامه هستهای ایران را در قالب عدم اشاعه در نظر میگیرد و حتی در صورت توافق، به دنبال حفظ قابلیتهای خود برای فشار بیشتر خواهد بود.
در نهایت، امنیت برنامه هستهای ایران یک فرآیند پویا است که پیوسته تحت تأثیر تغییرات فنی، سیاسی و ژئوپلیتیکی قرار دارد و نمیتوان آن را به عنوان یک وضعیت ثابت در نظر گرفت.
