### آغاز آموزش مجازی در ایران به دلیل کرونا
آموزش مجازی در ایران از سال ۱۳۹۸ و در پی شیوع ویروس کرونا به عنوان راهکاری موقتی برای تداوم آموزش دانشآموزان آغاز شد. این تجربه جدید، ابتدا به عنوان یک راه حل اضطراری مطرح بود، اما به تدریج به بخشی دائمی از سیاستهای آموزشی کشور تبدیل شد. با تعطیلی گسترده مدارس، نظام آموزشی به سمت بسترهای دیجیتال و آموزش غیرحضوری سوق یافت و این تغییراتی عمیق را در تجربه یادگیری دانشآموزان، معلمان و خانوادهها ایجاد کرد. پس از فروکش کردن بحران کرونا، ادامه آموزش مجازی دیگر به دلایل بهداشتی محدود نماند.
### عوامل تداوم آموزش مجازی
آلودگی هوا، به ویژه در کلانشهرها که به طور متناوب مدارس را تعطیل کردهاند، یکی از عوامل اصلی تداوم آموزش مجازی به شمار میرود. همچنین، ناترازی در تأمین انرژی و ضرورت مدیریت مصرف برق و گاز در فصلهای اوج مصرف، آموزش غیرحضوری را به گزینهای مقرونبهصرفهتر برای سیاستگذاران تبدیل کرده است. بروز اعتراضهای اجتماعی در مقاطع مختلف نیز بر تصمیمگیریها در زمینه تعطیلی مدارس و پذیرش آموزش مجازی تأثیرگذار بوده است.
به طور کلی، این شرایط نشان میدهد که آموزش مجازی در ایران، بیشتر از آن که یک انتخاب فناورانه باشد، پاسخی به چالشهای آموزشی و زیرساختی و اجتماعی است؛ واقعیتی که احتمال تداوم بیشتر آموزش مجازی را تقویت میکند.
### پیامدهای منفی آموزش مجازی
در سال تحصیلی جاری نیز آموزش مجازی تأثیر معکوس خود را بر دانشآموزان داشته است. مدیر یک مدرسه در مقطع متوسطه دوم اظهار داشت که از ۲۲ روز آموزشی در هر ماه، با احتساب تعطیلات و آلودگی هوا، دانشآموزان حدود ۲۰ روز غیرحضوری بودند. کارشناسان معتقدند که آموزش مجازی هرگز نمیتواند کیفیت مورد انتظار را ارائه دهد.
حسین سلیمی، روانشناس و استاد دانشگاه، در این خصوص میگوید: «آسیبهای آموزش غیرحضوری فراتر از آن چیزی است که تصور میشود. این شیوه آموزش نه تنها به نمرات دانشآموزان آسیب میزند، بلکه به حیثیت مدارس نیز لطمه وارد میکند.»
### کاهش نمرات و تأثیر بر بلوغ اجتماعی
تحقیقات نشان میدهد که افت تحصیلی دانشآموزان به دلیل کاهش تعاملات اجتماعی و آموزشی در محیط مدرسه، روندی نزولی را در میانگین نمرات امتحانات نهایی به همراه داشته است. ادامهدار بودن این روند میتواند نشانگر تأثیر منفی آموزش غیرحضوری بر عملکرد آموزشی باشد.**کاهش معدل دانشآموزان در مقطع متوسطه دوم و تاثیرات آموزش مجازی**
براساس آمار وزارت آموزشوپرورش، میانگین معدل دانشآموزان در امتحانات نهایی مقطع متوسطه دوم در چند سال اخیر روند نزولی داشته است. به عنوان مثال، میانگین نمرات در سال ۱۳۹۸ برای رشته علوم تجربی ۱۳٫۷۷ و برای رشته ادبیات و علوم انسانی ۱۰٫۷۶ اعلام شد. این روند در سالهای بعد نیز ادامه داشته است؛ به طوری که در سال ۱۴۰۲، میانگین نمرات علوم تجربی به ۱۱٫۲۳ و در علوم انسانی به ۸٫۷۵ کاهش یافت.
با این حال، در سال ۱۴۰۳ برخی نشانهها از بهبود این وضعیت گزارش شده است و میانگین نمرات در رشته علوم تجربی به ۱۲ و در ادبیات به ۹٫۱۳ رسید. به اعتقاد برخی کارشناسان، افزایش تلاش دانشآموزان برای کسب نمرات بیشتر بر اثر تاثیر معدل بر پذیرش دانشگاهها یکی از دلایل این تغییر است. علی بهشتینیا، معلم و کارشناس آموزش، اشاره کرده که نمرات دانشآموزان ممکن است به دلیل سیاستهای تسهیلی در دوران کرونا واقعبینانه نباشد و نمرات برخی از دانشآموزان در واقع نمیتواند نمایانگر عملکرد واقعی آنان باشد.
**وضعیت نگرانکننده مهارتهای پایهای دانشآموزان**
تحقیقات نشان میدهد که چالشها تنها به مقطع متوسطه محدود نمیشود، بلکه در دوره ابتدایی نیز دانشآموزان با مشکلات شدیدتری مواجه هستند. به گزارش ایسنا، مهدی نویدادهم، مشاور وزیر آموزش و پرورش، اعلام کرده که حدود ۴۰ درصد از دانشآموزان ابتدایی تواناییهای خواندن و نوشتن خود را به حد استاندارد نمیرسانند. این آمار نگرانکننده در آزمونهای بینالمللی به وضوح مشهود است.
وی همچنین خاطرنشان کرده که در سال ۱۳۹۹، ۴۴۹ منطقه آموزشی کشور رتبهبندی شده و ۶۰ منطقه زیر میانگین کشوری بودهاند، اما این آمار اکنون به حدود ۱۰۰ منطقه رسیده است. نمرات آزمونهای نهایی در حدود ۸ تا ۱۰ و میانگین کشوری نیز در همین رنج قرار دارد که نشانهای جدی از وضعیت بحرانی آموزش است.
**چالشهای آموزش غیرحضوری و نیاز به بازنگری**
این شرایط سوالاتی را در خصوص بهبود آموزش مطرح میکند، به ویژه در زمینه شیوههای آموزش غیرحضوری که با مشکلات فراوانی همراه بوده است. کارشناسان بر این باورند که ادامه روند فعلی با استفاده از شیوههای سنتی آموزش نمیتواند پاسخگوی نیازهای فعلی باشد. به همین دلیل ضرورت دارد که موانع برطرف شده و استراتژیهای جدید به کار گرفته شود.### تقویت شرایط آموزش حضوری و چالشهای آینده
در شرایطی که آموزش حضوری در مدارس تقویت شده و تداوم یافته است، پرسشهایی درباره آینده این نوع آموزش مطرح میشود. عواملی چون آلودگی هوا، ناترازی انرژی و همهگیریهای مشابه کرونا همچنان میتوانند مانع از ادامه آموزش حضوری شوند. از سویی، پیشرفتهای هوش مصنوعی به عنوان تهدیدی جدی برای مدارس سنتی به شمار میآید و آموزش مجازی به عنوان رقیب قابل توجهی در نظر گرفته میشود. در این وضعیت، چه اقداماتی باید صورت گیرد؟
کیومرث فرحابخش، مشاور و استاد دانشگاه علامه طباطبایی، ایدههایی نوین را مطرح کرده و بر ضرورت بازنگری در شیوههای آموزش تأکید میکند. او بر این باور است که قواعد و محتوای آموزشی طراحیشده برای آموزش حضوری نمیتواند در فضای مجازی کارایی لازم را داشته باشد و برای حفظ کیفیت آموزش، باید ایدههای تازهای برای آموزش غیرحضوری طراحی کرد.
فرحبخش در گفتگو با خبرآنلاین اظهار کرده است: «آموزشهای مجازی و مبتنی بر هوش مصنوعی محصول بحرانها نیستند، بلکه روندی طبیعی در آینده آموزش به شمار میروند. نظام آموزشی باید خود را با این تحولات سازگار کند، در غیر این صورت، ادامه روشهای سنتی به شکست منجر خواهد شد.»
این استاد دانشگاه پیشنهاد میدهد به جای تمرکز بر کتابهای درسی و سرفصلهای ثابت، چارچوبهای کلی برای یادگیری دانشآموزان تعریف شود. به عنوان مثال، تعیین شود که دانشآموز در پایان سال تحصیلی باید چه مفاهیمی را در دروس مختلف بداند، بدون اینکه الزام به استفاده از کتاب یا روش تدریس خاصی وجود داشته باشد. این رویکرد به خانوادهها و معلمان اختیار میدهد تا با توجه به شرایط محلی و فرهنگی، روشهای آموزشی مناسب را انتخاب کنند و از ظرفیت هوش مصنوعی نیز بهرهمند شوند.
فرحبخش همچنین به وضعیت تحصیلی دانشآموزان در مناطق محروم اشاره کرده و توضیح میدهد که در این مناطق، موفقیت تحصیلی پایین بوده و ممکن است هزینههای دولتی بازدهی لازم را نداشته باشد. او پیشنهاد میکند که با تأمین معلمان و مشاوران حرفهای و ایجاد برنامههای آموزشی انعطافپذیر، میتوان به دانشآموزان این امکان را داد که همزمان با تحصیل به کار بپردازند و به اقتصاد خانواده کمک کنند.
او همچنین به محدودیتهای موجود در قوانین آموزشی اشاره کرده و تصریح میکند که سیستم آموزشی ما به شدت به اجرای بخشنامهها وابسته شده است و این امر میتواند به زیان معلمان و دانشآموزان منجر شود. فرحبخش یادآوری میکند که آموزش به هیچوجه موضوعی نیست که بتوان آن را صرفاً با دستورات کنترل کرد و معلمان باید آزادی عمل برای خلاقیت در تدریس داشته باشند.
