**افزایش آمار ناباروری در ایران و چالشهای درمان آن**
طبق گزارشهای منتشر شده، نزدیک به ۲۰ درصد از زوجهای ایرانی با مشکلات ناباروری مواجه هستند. این پدیده از جمله بیماریهای رایج جوامع مدرن محسوب میشود و اصطلاحاتی همچون AMH، اندومتریوز و PCOS بخشی از زنجیرهای پیچیده است که این زوجها با آن دست و پنجه نرم میکنند. در بسیاری از موارد، پزشکان با جملات کوتاهی نظیر «شما بهطور طبیعی باردار نمیشوید» یا «باید سریعاً درمان را شروع کنید» این واقعیت را به آنها اطلاع میدهند.
با شروع درمان، این اصطلاحات پزشکی به زندگی روزمره زوجها وارد میشود و جملاتی مانند «تخمک بالغ نداریم» و «باید به فکر رحم جایگزین باشید» بهصورت مکرر شنیده میشود. این فرایند، نوسانات عاطفی عمیقی را ایجاد کرده و زوجها را در وضعیتهای روحی متفاوتی قرار میدهد.
دکتر علی صادقیتبار، متخصص IVF و مدیر پیشین مرکز درمان ناباروری ابنسینا، به بررسی هزینههای درمان ناباروری پرداخته است. او با اشاره به تاریخچه این بیماری، میگوید که ناباروری مسألهای جدید نیست و در تاریخ بشر وجود داشته است. او همچنین اشاره کرده که تکنیک IVF از سال ۱۹۷۸ میلادی بهعنوان راهکار مؤثری برای ناباروری معرفی شده و از آن زمان به طور قابل توجهی تکنیکهای درمانی پیشرفت کرده است.
به گفته او، شیوع ناباروری در کشورهای مختلف بین ۱۵ تا ۲۴ درصد برآورد میشود و در ایران، تقریباً از هر پنج زوج، یک زوج با این مشکل مواجه است. همچنین دکتر صادقیتبار به جدیدترین اقدامات دولت اشاره کرده و بیان کرد که از سال ۱۴۰۰، با تصویب قانون مربوط به حمایت از جوانی جمعیت، سازمانهای بیمهگر موظف به پوشش خدمات درمان ناباروری شدهاند.
وی همچنین تأکید کرد که در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، خدمات درمان ناباروری تحت پوشش بیمه قرار ندارند و هزینههای آن بر عهده خود مراجعهکنندگان است. این نکته بهویژه در کشورهایی با نگرش متفاوت نسبت به بحرانهای جمعیتی بیشتر احساس میشود.### پایههای درمان ناباروری در ایران
متخصصان حوزه ناباروری در ایران به شرایط موجود و نقش بیمهها در تأمین هزینههای درمان اشاره میکنند. به گفته یک متخصص IVF، بیمههای پایه مانند تأمین اجتماعی و سلامت، بخشی از هزینهها را تحت پوشش قرار میدهند. هر چند این پوشش به حد کافی نیست، اما در مقایسه با امکانات موجود، سطح قابل قبولی به شمار میآید.
در این میان، بیمه نیروهای مسلح به عنوان الگوی موفقی در نظر گرفته میشود که خدمات جامع و مطلوبی را به بیمهشدگان خود ارائه میدهد. به طور تقریبی، حدود ۱۰ میلیون و ۴۰۰ هزار نفر از جمعیت کشور تحت پوشش این بیمه قرار دارند و از خدمات درمان ناباروری بهصورت رایگان برخوردار هستند، به شرطی که از بیمههای پایه و تکمیلی استفاده نمایند. این موضوع به کاهش فشار مالی بر بیماران کمک شایانی میکند.
### ایران؛ مقصدی ارزان برای درمان ناباروری
این متخصص در پاسخ به سؤال مربوط به هزینههای درمان ناباروری برای افرادی که تحت پوشش بیمه نیستند، تأکید کرد که این نوع درمانها به طور کلی گرانقیمت محسوب میشوند. با این حال، هزینه درمان ناباروری در ایران، حتی بدون احتساب پوشش بیمه، در مقایسه با دیگر کشورها به طور محسوسی کمتر است و در برخی موارد تا دو و نیم برابر پایینتر برآورد شده است.
وی با اشاره به وضعیت اقتصادی و تورم، تصریح کرد که این امر به معنای آسانتر شدن درمان برای خانوادهها نیست و بسیاری از مردم با هزینههای مذکور درگیر هستند.
### هزینههای درمان ناباروری
دکتر صادقیتبار هزینه کلی یک دوره درمان ناباروری را در حدود ۱۲۰ میلیون تومان تخمین میزند. البته این هزینهها متغیر بوده و به نوع دارو، دوز تجویز شده و تکنیکهای درمانی وابسته است. وی با بیان مثالی، توضیح داد که هزینه درمان ناباروری مشابه هزینه درمان سرطان است که نمیتوان پاسخ دقیقی برای آن تعیین کرد.
این متخصص به سه مرحله اصلی درمان ناباروری اشاره کرد: ابتدا ارزیابیهای اولیه شامل معاینات و سونوگرافی، سپس درمانهای دارویی مورد نیاز در طول دوره IVF و در نهایت عمل جراحی و اقدامات بالینی. به گفته او، مجموع این هزینهها میتواند بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان باشد، با این حال برخی روشهای درمانی مانند IUI با هزینهای حدود ۱۰ تا ۱۲ میلیون تومان انجام میشود.
### کاهش تدریجی باروری زنان
صادقیتبار به تأثیر سن بر موفقیت درمانها نیز اشاره کرد و بیان داشت که از سن ۳۵ سال به بعد، توانایی باروری در زنان به تدریج کاهش مییابد. این کاهش نه تنها شامل ذخیره تخمدان بلکه کیفیت تخمکها نیز میشود و تا سن ۴۲ سالگی ادامه مییابد که در این مرحله شانس موفقیت درمانها با محدودیتهای بیشتری مواجه میشود.در نشست اخیر، مدیر پیشین مرکز ابنسینا به بررسی جنبههای درمان ناباروری و تأثیر سن بر روند آن پرداخته و تأکید کرد که زوجها در سنین بالاتر با چالشهای بیشتری مواجه خواهند شد. این متخصص خاطرنشان کرد که با افزایش سن، مراحل درمان پیچیدهتر و گرانتر میشود. او به زوجهای جوان توصیه کرده است که حتی در صورت تمایل به تأخیر در فرزندنما، از آغاز ازدواج با مشاوران و مراکز درمانی مشورت کنند. این مشاورههای اولیه میتوانند به ارزیابی وضعیت باروری زوجها کمک کرده و در اتخاذ تصمیمات بهتر یاری رسانند.
وی همچنین بیان کرد که متأسفانه برخی زوجها با تصور اینکه میتوانند در هر زمان بچهدار شوند، سالها فرزندآوری را به تأخیر میاندازند و به مراکز درمانی مراجعه میکنند، در حالی که اگر در مراحل اولیه اقدامات را انجام میدادند، قابلیت فریز کردن جنین برای زمانهای بعدی را داشتند.
بهطور خاص، این پزشک بر این نکته تأکید کرد که بازه سنی ۱۸ تا ۳۰ سالگی بهترین شرایط فیزیکی برای باروری را فراهم میکند و شانس موفقیت در دوره سنی ۳۰ تا ۳۵ سال ادامه دارد، اما پس از ۳۵ سالگی، روند درمان به مراتب دشوارتر میشود.
دکتر صادقیتبار در انتقاد به اصطلاح “بازار رحم” بیان کرد که این واژه به این موضوع بیاحترامی میکند و از نظر او، واژه صحیح “رحم جایگزین” است. او توضیح داد که این روش بهعنوان یک فرآیند درمانی تلقی میشود که در آن یک زن به نیابت از مادر بیولوژیکی بارداری را تحمل میکند و ممکن است بر اساس توافق مالی جبران شود، اما این موضوع همیشه با تبادل مالی همراه نیست.
علاوه بر این، وی درباره مبالغی که در این زمینه مطرح میشود، مانند ۴۰۰ میلیون تا یک میلیارد تومان، تأکید کرد که هیچ نرخ مشخصی برای این نوع خدمات وجود ندارد و تعیین مبلغ تنها بر عهده طرفین است. دکتر صادقیتبار تأکید کرد که مراکز درمان ناباروری تنها خدمات بالینی و مشاورهای ارائه میدهند و به جنبههای اقتصادی ورود نمیکنند.
در نهایت، رئیس پیشین مرکز ابنسینا به اهمیت شفافیت حقوق و تعهدات در قراردادهای مرتبط با رحم جایگزین اشاره کرده و گفت که سازوکارهای قانونی باید به گونهای طراحی شوند که از بروز اختلافات احتمالی جلوگیری کنند و حقوق هر طرف را بهروشنی مشخص کنند.در جریان فرآیندهای درمان ناباروری، احتمال بروز سقط جنین یا عوارض دیگر وجود دارد. به همین دلیل، مسئولیتها و سهم هر یک از طرفین باید بهطور شفاف تعیین شود. برای این منظور، پیش از آغاز درمان، مشاورههای حقوقی جامع برای هر دو طرف ارائه خواهد شد.
این موضوع به گفته کارشناسان، به تنظیم قراردادهای دقیق منجر میشود که در آن حق و تعهدات والدین بیولوژیک و فردی که رحم جایگزین میشود، بر اساس قوانین و موازین فقهی و عرفی کشور بهوضوح مشخص میگردد. پس از آگاهی کامل از شرایط، طرفین قرارداد را در دفتر اسناد رسمی امضا کرده و فرآیند درمان آغاز میشود.
دکتر صادقیتبار، در اشاره به ابعاد روانشناختی ناباروری، بیان کرد که هر دو طرف تحت تأثیر این موضوع قرار میگیرند. در مشاورهها با زوجینی که سالها با این بحران مواجه بودهاند، آسیبهای متعددی از جانب خانواده، همکاران و دوستان آنان مشهود است.
بنا به گفته وی، به دلیل حساسیّتهای عاطفی، زنان معمولاً آسیبهای روانی بیشتری را در مقایسه با مردان تجربه میکنند. این موضوع به این معنا نیست که آمار ناباروری در مردان کمتر از زنان است؛ چراکه در برخی جوامع، ناباروری مردان حتی بالا است، اما فشار روحی بیشتری بر دوش زنان احساس میشود.
وی همچنین به آسیبهای ناشی از کنایهها و رفتارهای توهینآمیز از طرف اطرافیان اشاره کرد که میتواند به شدت بر روحیه افراد تاثیر بگذارد.
در زمینه پیشرفتهای درمان، این پزشک متخصص اعلام کرد که در گذشته، میزان موفقیت در هر انتقال جنین حدود ۳۵ درصد بود، اما اکنون با پیشرفت فناوریها، این رقم به نزدیک ۷۰ درصد افزایش یافته است. این بهبود شانس موفقیت نتایج مثبتی برای بیماران و تیمهای پزشکی به ارمغان آورده است.
در ادامه، وی درباره آندومتریوز نیز توضیحاتی ارائه داد و گفت که حدود ۸ تا ۱۰ درصد از زنان جهان به این بیماری مبتلا هستند. در این شرایط، بافت آندومتر به جای خروج از بدن، در حفره شکم باقی میماند و میتواند باعث چسبندگی و ناباروری شود.
دکتر صادقیتبار تأکید کرد که درمان آندومتریوز امکانپذیر است و برای موفقیت آن نیاز به همکاری میان جراحهای لاپاراسکوپی و متخصصین ناباروری (IVF) وجود دارد.
وی درباره وضعیت ایران در حوزه تشخیص و درمان این بیماری نیز خاطرنشان کرد که آندومتریوز مختص به ایران نیست و شیوع آن در این کشور در سطح جهانی قابل مقایسه است. از سال ۱۳۹۰ با راهاندازی کلینیکهای تخصصی آندومتریوز در ایران، این کشور به یکی از پیشروان این حوزه در منطقه تبدیل شده و به ارائه خدمات به بیماران کشورهای همسایه پرداخته است.
