### تحقیق و توسعه بنیادی؛ محور اصلی نوآوری در کشورهای جهان
تحقیقات بنیادی به عنوان یکی از اجزای کلیدی در نظامهای نوآوری، اثر اساسی در تولید دانش و فناوری و توانمندی جامعهها در حل مسائل دارند. این نوع تحقیقات عمدتاً به دنبال درک عمیقتر پدیدهها هستند و به سرعت به مرحله کاربرد نمیرسند.
این تحقیقات با چالشهای مانند زمانبر بودن و دشواری در سنجش نتایج مواجهاند، اما در بلندمدت میتوانند منجر به نوآوریهای بنیادین و رشد اقتصادی شوند. به دلیل این موانع، این نوع تحقیقات معمولاً مشتریان بخش خصوصی ندارند و نیاز به حمایت دولتها دارند. با این حال، چگونگی حمایت، منابع مالی پایدار و ارزیابی اثرات این تحقیقات همچنان در سیاستگذاری علم و فناوری به بررسی بیشتری نیاز دارد.
در ایران، مشکلاتی نظیر پراکندگی نهادها و ناپایداری منابع مالی وجود دارد که چالشهایی برای تحقیقات بنیادی فراهم میآورد. در این راستا، مرکز پژوهشهای مجلس با ارائه گزارشی، تجارب ایالات متحده آمریکا، کره جنوبی و چین را در حمایت از تحقیقات بنیادی بررسی کرده و پیشنهاداتی برای بهبود حکمرانی این حوزه در ایران ارائه نموده است.
#### شدت سرمایهگذاری در تحقیقات و توسعه در ایالات متحده
شدت تحقیق و توسعه، معیاری برای سنجش میزان سرمایهگذاری در این حوزه نسبت به تولید ناخالص داخلی کشورهاست. از دهه 1960، این میزان در ایالات متحده به طور مداوم افزایش یافته و در سال 2022 به 3.4 درصد رسیده است. سهم بخش تجاری در تأمین مالی این تحقیقات نیز تقریباً به 2.5 درصد افزایش یافته و تأمین مالی توسط بخش فدرال به حدود 0.8 درصد کاهش یافته است. این روند نشاندهنده کاهش وابستگی به بودجه فدرال و افزایش نقش بخش خصوصی در این حوزه است.
#### جایگاه تحقیقات بنیادی در ایالات متحده
در سال 2022، سهم تحقیقات بنیادی در کل تحقیقات و توسعه در آمریکا حدود 15 درصد بوده است. دولت فدرال با تأمین حدود 40 درصد از کل سرمایهگذاریها در این حوزه، بخش عمدهای از اعتبارات را به خود اختصاص داده است. درمقابل، بخش خصوصی 37 درصد از این تحقیقات را تأمین مالی کرده است. این رویکرد حاکی از اهمیت حمایت دولت از تحقیقات بنیادی و نیاز به سرمایهگذاری پایدار است.
از سوی دیگر، در سال 2025، نهادهایی همچون وزارت بهداشت و خدمات انسانی، بنیاد ملی علم و وزارت انرژی بیشترین اعتبارات را برای تحقیقات بنیادی دریافت خواهند کرد. این نهادها به طور مداوم بر اجرای طرحهای پژوهشی نظارت دارند.
#### سرمایهگذاری کره جنوبی در تحقیق و توسعه
تحقیقات و توسعه در کره جنوبی نیز با رشد ملایم در حال اجراست و نیاز به بررسیهای بیشتری در این زمینه خواهد بود.
این دادهها و نتایج نشاندهنده اهمیت تعاون و حکمرانی درست در تحقیقات بنیادی برای پیشرفت فناوری و نوآوری در کشورهای مختلف است.**رشد سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه کره جنوبی**
تحقیقات نشان میدهد که کره جنوبی با رکورد قابل توجهی در زمینه هزینههای تحقیق و توسعه، از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ به طور پیوسته رشد داشته و این سهم از ۳.۷ درصد به ۵.۲۱ درصد افزایش یافته است. به این ترتیب، کره جنوبی پس از اسرائیل با ۶.۰۲ درصد در جایگاه دوم جهانی قرار گرفت. این موفقیت بیانگر سیاستهای پایدار دولت و نقش مؤسسات کلیدی مانند «وزارت علوم و فناوری اطلاعات و ارتباطات» و «بنیاد ملی تحقیقات کره» (NRF) در تقویت این بخش است.
**تحقیقات بنیادی در کره جنوبی**
از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۲، درصد هزینههای تحقیق و توسعه در کره جنوبی به تحقیقات توسعهای اختصاص یافته که از ۶۲ درصد در سال ۲۰۱۵ به نزدیک ۶۵ درصد در سال ۲۰۲۲ رسیده است. تحقیقات کاربردی حدود ۲۰ تا ۲۲ درصد را شامل میشود و سهم تحقیقات بنیادی به ۱۴ تا ۱۵ درصد کاهش یافته است. این آمار نشاندهنده تمرکز بیشتر سیاستهای تحقیقاتی بر توسعه فناوری و تجاریسازی یافتههای علمی است.
در کره جنوبی، حمایت از تحقیقات بنیادی از طریق دو قانون کلیدی «قانون ارتقای تحقیقات بنیادی» و «قانون چهارچوب علم و فناوری» صورت میگیرد. برنامههای پنجساله برای پیشبرد تحقیقات، تحت عناوین «برنامه جامع ارتقای تحقیقات بنیادی» و «برنامه پایه علم و فناوری» تهیه میشود و ریاست جمهوری نیز به طور مستقیم در آن دخالت دارد. انتخاب پژوهشگران بر اساس صلاحیت علمی و زیرساختهای تحقیقاتی انجام میشود و تأکید بر حمایت از پژوهشگران جوان بخشی از اعتبارات تحقیقات بنیادی را شامل میشود.
**تحقیق و توسعه در چین**
در چین، هزینههای تحقیق و توسعه از ۱۳۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۷ به ۷۸۱ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ افزایش پیدا کرده که نزدیک به ۸۲۳ میلیارد دلار هزینه ایالات متحده است. این مقدار، نشاندهنده رشد ۶ برابری و سیاستهای راهبردی چین برای ارتقای قدرت علمی و فناوری است.
**سهم تحقیقات بنیادی در چین**
در طول یک دهه گذشته، چین علاوه بر سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه، به تحقیقات بنیادی نیز توجه بیشتری کرده است. دولت بزرگترین تأمینکننده اعتبارات در این حوزه است و در سال ۲۰۱۹، دولت مرکزی و محلی به ترتیب بیش از ۵۰ و ۳۰ درصد از اعتبارات را تأمین کردند.
سرمایهگذاری در تحقیقات بنیادی از سال ۲۰۲۳ به ۲۴۹.۷ میلیارد یوآن (حدود ۳۵ میلیارد دلار) افزایش یافته و ۶.۹۱ درصد از کل هزینههای تحقیق و توسعه را شامل میشود. نهادهایی مانند «بنیاد ملی علم طبیعی چین» (NSFC) و وزارت علوم و فناوری (MOST) وظیفه تقسیم بودجههای تحقیقاتی را بر عهده دارند.
حمایت از تحقیقات بنیادی در چین از طریق «قانون پیشرفت علم و فناوری» انجام میشود که شامل تأمین پایدار بودجه دولتی و تعیین جهتگیریهای کلان ملی است. ساختار سیستم علمی و فناوری چین دارای سلسلهمراتب مشخصی است که سیاستهای کلان توسط حزب کمونیست چین تعیین میشود.### سیاستهای کلان در حمایت از تحقیقات بنیادی
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (MOST) به عنوان نهاد مسئول در پیادهسازی سیاستهای علمی و فناوری کشور، برنامههای ملی علم و فناوری را با رویکردی ماموریتمحور مدیریت میکند.
از سوی دیگر، آکادمی علوم چین (CAS) به عنوان ارگان اصلی، وظیفه اجرای تحقیقات در شبکهای وسیع از موسسات تحت نظارت خود را بر عهده دارد. وزارت آموزش و پرورش (MOE) نیز به تخصیص بودجه به دانشگاههای تحت گردآوری خود مشغول است.
براساس بررسیها، ایالات متحده، کره جنوبی و چین موفق به ایجاد الگوهای موثر در حمایت از تحقیقات بنیادی شدند. این کشورها با استفاده از نظامهای رقابتی برای تخصیص بودجه، نهادهای مستقل برای ارزیابی و برقراری ارتباط میان دانشگاه و صنعت، سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه را جهتدار کردهاند.
تحقیقات نشان میدهد که بهبود تحقیقات بنیادی و دستیابی به موضعی برجسته در عرصههای منطقهای و بینالمللی نیازمند حکمرانی منسجم و تأمین مالی پایدار است. این کشورها با تصویب قوانین شفاف و تأسیس نهادهای تخصصی، توانستهاند به تنوع مالی و رشد مستمر در تحقیقات بنیادی دست یابند.
سازوکارهای نظارتی این کشورها شامل ارائه گزارشهای دورهای، ارزیابی عملکرد و حسابرسی مالی است که به تضمین نتیجهگیریهای علمی موثر منجر میشود.
### پیشنهادات برای بهبود وضعیت تحقیقات در ایران
مرکز پژوهشهای مجلس با توجه به شرایط زیستبوم تحقیقاتی در ایران، مجموعهای از پیشنهادات را ارائه کرده است:
1. **تدوین لایحه**: پیشنهاد تدوین «لایحه حمایت از تحقیقات بنیادی» به مجلس برای ایجاد پشتوانه قانونی و تأمین مالی پایدار برای پژوهشها.
2. **تشکیل ستاد ملی**: ایجاد ستاد ملی تحقیقات بنیادی با هدف راهبری هماهنگ در سیاستگذاری و توزیع بودجه.
3. **ایجاد حساب مستقل**: راهاندازی حساب مستقل در صندوق شورای عالی عتف برای اعطای حمایت مالی به تحقیقات بنیادی.
4. **حمایت ترکیبی**: ارائه حمایتهای مالی ترکیبی به منظور ایجاد تعادل میان نیازهای علمی و راهبردی کشور.
5. **نظام پایش و ارزیابی**: بهروزرسانی نظام پایش و ارزیابی پس از اعطای حمایت مالی به بهبود کیفیت اجرای طرحها کمک میکند.
6. **بورسیههای تحصیلی**: راهاندازی برنامه ملی بورسیههای تحصیلی برای حفظ نخبگان و حمایت از پژوهشگران جوان.
7. **مشوقهای مالیاتی**: ایجاد بستههای مشوق مالیاتی برای هدایت سرمایههای غیردولتی به سمت تحقیقات بنیادی.
این پیشنهادات به منظور تقویت تحقیق و توسعه در کشور و پاسخگویی به نیازهای جامعه ارائه شدهاند.
