خبرگزاری مهر، گروه بینالملل: مستند «نازا» به کارگردانی «یووال آبراهام» و «راشل سور»، دو فیلمساز اسرائیلی، پس از نمایش جهانیاش در هشتادوسومین جشنواره فیلم ونیز به موضوعی جنجالی در دنیای رسانهها و سیاست تبدیل شده است. این اثر ۸۰ دقیقهای که تحت یک پروژه مخفیانه به مدت سه سال ساخته شده، به جنبههای کمتربررسیشده از ساختار نظامی رژیم اسرائیل پرداخته است.
این مستند تنها به موضوع آن محدود نمیشود، بلکه بهدنبال روایت از کسانی است که پیشتر در ساختار نظامی و اطلاعاتی اسرائیل فعالیت داشتهاند. این انتخاب، جنجالهای پیرامون فیلم را به تمایز منبع روایتها و چگونگی دسترسی فیلمسازان به مصاحبهشوندگان مربوط میکند. در نتیجه، نازا به اثری تبدیل شده که بحث درباره آن فراتر از نقد فیلمها و بازنمایی جنگ غزه رفته و به بررسی روایت رسمی تلآویو از عملیاتهای نظامی این رژیم کشیده شده است.
مستند «نازا» در تلاش برای به تصویر کشیدن وضعیت غزه، در قالب مصاحبه با ۲۴ نیروی نظامی و اطلاعاتی اسرائیلی که در زنجیره شناسایی اهداف و عملیات نظامی مشغول به کار بودند، به جمعآوری دادهها پرداخته است. سازندگان این فیلم میکوشند لایهای از جنگ را نمایش دهند که معمولاً در آمار قربانیان و تصاویر تخریب یافت نمیشود. این لایه به فرایند تصمیمگیری پیش از حمله و عوامل موثر نظیر هدف، اطلاعات موجود، و عواقب احتمالی مرتبط میشود.
عنوان «نازا» که مخفف اصطلاح عبری «نِزِک آگاوی» و به معنای «خسارت جانبی» است، به خوبی بیانگر مفهوم این مستند است. در نظامیگری اسرائیلی، این واژه به تلفات غیرنظامیان در حملات اشاره دارد. از این رو، نازا به معنای خاصی اشاره دارد که به تداخل بین زبان فنی عملیات نظامی و واقعیت مرگ غیرنظامیان پرداخته شده است.
روایتهای فیلم نشان میدهند که این فرایند با بهرهگیری از ابزارهای اطلاعاتی و نظارتی متنوع دنبال میشود. از جمله استفاده از دادههای تلفن همراه، شنود مکالمات و سامانههای هوش مصنوعی برای شناسایی هدفها. یکی از مهمترین ابزارها، سامانه هوش مصنوعی «لاوندر» است که به شناسایی افراد مظنون به ارتباط با حماس میپردازد.
اهمیت این روایت زمانی نمایان میشود که به سرنوشت خانوادههای افرادی که هدف قرار میگیرند، اشاره میشود. برخی از منابع فیلم به عملیاتهایی اشاره دارند که نیروهای نظامی از حضور افراد دیگر در محل آگاه بودند، اما باز هم حمله را انجام دادند. یکی از مصاحبهشوندگان به حملهای اشاره میکند که هنگام صدور مجوز آن، احتمال کشتهشدن حدود ۵۰۰ غیرنظامی مشخص شده بود. مستند نازا نشان میدهد که چگونه فناوری، اطلاعات و محاسبه تلفات در یک زنجیره واحد قرار میگیرند، بهطوری که مرگ غیرنظامیان پیش از حمله به یک متغیر قابل محاسبه تبدیل میشود.### واکنش ۲۵ دقیقهای به مستند «نازا» در جشنواره ونیز
مستند «نازا» در هشتادوسین جشنواره فیلم ونیز به نمایش درآمد و به طور چشمگیری توجهات را جلب کرد. این فیلم، تنها مستند موجود در بخش مسابقه بود و موضوعش به طور مستقیم به جنگ غزه مرتبط میشد. نمایش آن در ۱۰ سپتامبر (۱۹ شهریور) در یکی از مهمترین رویدادهای سینمایی جهان، تاثیرات عمیقی بر فضای جشنواره گذاشت.
تماشاگران بعد از نمایش این فیلم، بیش از ۲۵ دقیقه به تشویق فیلمسازان پرداختند که به عنوان طولانیترین تشویق در تاریخ جشنواره ونیز ثبت شد. این استقبال بیسابقه، رکورد پیشین جشنواره را شکست و فضای سالن را به یک گردهمایی سیاسی تبدیل کرد که در آن برخی تماشاگران پرچم فلسطین و لبنان را در دست داشتند.
با این استقبال، «نازا» به یکی از مهمترین محورهای رسانهای جشنواره تبدیل شد و حتی قبل از اعلام جوایز، نامش در گمانهزنیها برای کسب جایزه اصلی مطرح گردید. هیأت داوران به رهبری «مگی جیلنهال» در ۱۲ سپتامبر (۲۱ شهریور) جایزه ویژه هیأت داوران را به این مستند اهدا کرد، که اعتبار فیلم را از یک مستند جنجالی به یکی از آثار برگزیده بینالمللی ارتقا داد.
این موفقیت تنها به دریافت جایزه محدود نماند و افقهای بینالمللی جدیدی برای «نازا» گشود. این مستند قرار است در شصت و چهارمین جشنواره فیلم نیویورک در روزهای ۲۶ و ۲۷ سپتامبر (۴ و ۵ مهر) به نمایش درآید و این امر نشاندهنده گسترش دامنه مخاطبین آن به یکی از مهمترین کانونهای سینمایی جهان است.
### واکنش رژیم صهیونیستی به مستند «نازا»
پس از موفقیت «نازا» در ونیز، واکنش رژیم اسرائیل به فیلم به زودی فراتر از یک نقد سینمایی رفت. «مکی زوهار»، وزیر فرهنگ این رژیم، فیلمسازان را به «خیانت به کشور» متهم کرد و تهدید به سلب تابعیت آنان نمود. همچنین، «بنیامین نتانیاهو»، نخستوزیر اسرائیل، به تندی از این فیلم و سازندگانش انتقاد کرد.
به طور همزمان، «ایال زمیر»، رئیس ستاد ارتش، دستور بررسی حقوقی و تحقیق در مورد احتمال افشای اطلاعات محرمانه در ارتباط با ساخت فیلم را صادر کرد. این واکنشها نشاندهنده عمق نگرانیهای تلآویو از محتوای فیلم و همچنین استفاده از روایتهایی از درون ساختار نظامی اسرائیل در مستند بود.
این رویداد نشاندهنده شکاف عمیق بین روایت رسمی از عملیات نظامی اسرائیل و دیدگاه افرادی است که از درون همان ساختار با روشهای هدفگیری و تصمیمگیری در مورد تلفات انسانی آشنا هستند. در این میان، بیش از ۱۵۰۰ فیلمساز اسرائیلی و ۴۳ سازمان حقوق بشری این کشور از سازندگان «نازا» حمایت کردهاند.فیلم جدیدی که به تازگی منتشر شده، در نقطهای حساس از روایت یک ماجرا قرار دارد. موضوع تنها به تصاویری که از غزه به نمایش درمیآید یا آمار قربانیان محدود نمیشود، بلکه شامل شهادت افرادی است که ادعا میکنند در این فرآیند نقش داشتهاند. به همین خاطر، واکنشهای شدید نسبت به این فیلم به طور غیرمستقیم بحث را از صحت یک مستند به موضوعات بزرگتری همچون امکان شنیدهشدن دیدگاههای مخالف در زمان جنگ منتقل کرده است.
به طور خاص، واژه “نازا” در دایره نظامی یک اصطلاح فنی و عددی است، اما هر عددی حکایت از انسانی دارد که دیگر فرصتی برای بازگشت و ادامه زندگی ندارد. به همین دلیل، واکنش به فیلم را نمیتوان صرفاً به عنوان یک واکنش هنری تعبیر کرد؛ این اثر به بحثهای عمومی درباره سؤالاتی همچون اینکه چه کسی روایت جنگ را میسازد و چه کسی مجاز به بحث درباره مرگهاست، دامن میزند. همچنین این موضوع بررسی میکند که چه زمانی باید اعداد موجود در محاسبات نظامی، در برابر افکار عمومی، پاسخگوی داستان زندگی انسانهایی باشند که پشت آن رقمها قرار دارند.
