به گزارش خبرگزاری فرادید، در دهه ۱۲۵۰ هجری خورشیدی، ناصرالدینشاه بعد از حذف امیرکبیر و مواجهه با چالشهای سیاسی دوران میرزاآقاخان نوری، به ایدههای نوگرایانه میرزا حسینخان سپهسالار، که به مشیرالدوله نیز معروف بود، روی آورد و او را به مقام صدارت منصوب کرد.
این دوران برای جامعه ایران به عنوان سالهایی از رکود و خمودی شناخته میشود. ناصرالدینشاه با این اتهام مواجه بود که تمایل به تغییر و نوگرایی ندارد. لذا با انتخاب سپهسالار و مأموریت او برای احیای جامعه ایرانی، سنگ بنای تحولاتی جدید گذاشته شد.
میرزا حسینخان سپهسالار با برنامههای مفصل کار خود را آغاز کرد و یکی از اهداف اصلیاش، تغییر چهره تهران به عنوان پایتخت بود. او تصمیم به ساخت بناهای شاخصی گرفت که نظر خارجیها را جلب کند. با خرید زمینی در شرق میدان بهارستان، که از آن محمدحسنخان سردار ایروانی بود، مأموریت ساخت عمارت جدیدی را به معمار معروف، میرزا مهدیخان ممتحنالدوله، سپرد. این بنا بعدها به عنوان بهارستان یا سپهسالار معروف شد.
زمین پروژه حدود ۵۳ هزار متر مربع بود و ساخت این عمارت شش سال به طول انجامید. در این مدت، سپهسالار در مشهد وفات یافت و برادرش، یحییخان مشیرالدوله، کار را به اتمام رساند.
**معماری و طراحی**
معماری مسجد و مدرسه سپهسالار تحت تأثیر مدرسه چهارباغ اصفهان و مسجد ایاصوفیه استانبول قرار دارد و با الگوی چهارایوانی طراحی شده است.
**شبستان تابستانی**
بخش گنبدخانه بزرگترین قسمت مسجد است که به شبستان تابستانی معروف است. این بخش با گنبدی در بالای خود و چهار ستون نگهدارنده، تزئینات کاشیکاری زیبا به رنگ و طرحهای مختلف دارد. این فضاها به تدریس علوم قرآنی و دروس طلاب اختصاص یافته و طراحی آن به منظور استفاده در فصلهای بهار و تابستان انجام شده است.
**منارهها**
مسجد سپهسالار به خاطر هشت منارهاش که با آجر و کاشیهای رنگی ساخته شده، یکی از زیباترین مساجد ایران به شمار میرود. ارتفاع منارهها متفاوت است که کوتاهترین آن حدود ۲۵ متر و بلندترین آن به ۳۷ متر میرسد.
**کتابخانه**
ماکسیم سیرو، معمار فرانسوی، بخشی از کتابخانه را به مسجد افزوده است. همچنین، اعتمادالسلطنه ۴,۰۰۰ نسخه از کتابهای خطی و سنگیاش را به سپهسالار فروخت که اکنون در این کتابخانه نگهداری میشود.
**شبستان زمستانی**
این بخش زیباترین قسمت مسجد سپهسالار بوده و با ستونهای سنگی و سقفهای متنوع طراحی شده است که جذابیت ویژهای به بنا میبخشد.در مسجد سپهسالار، گنبدی منحصر بهفرد بنا شده است که برای تزئین ستونهای آن از اسامی و صفات خداوند استفاده شده است. این شبستان، واقع در پشت ایوان شرقی مسجد، به دلیل وجود بیش از 40 ستون، به نام «چهلستون» معروف است. محراب شبستان از مرمر ساخته شده که در سال 1350 توسط استاد محمدحسین شکلآبادی و استاد حسین لرزاده با صنایع گچبری و مقرنس تزئین گردیده است.
در ایوان شمالی مسجد، فضایی بهنام اتاق ساعت فرانسوی وجود دارد که میان دو گلدسته قرار گرفته و با کاشیهای رنگی تزئین شده است. ساعتی بزرگ با سه زنگ در این اتاق نصب شده که در سال 1880 میلادی در فرانسه ساخته شده است.
یکی از ویژگیهای خاص مسجد سپهسالار، بهارخواب یا تراس آن است که با طراحی زیبا و با شکوهاش قابل مقایسه با بهارخوابهای مسجد سلطانی سمنان و مسجد سید اصفهان نیست. این بخش عمدتاً برای ایجاد آرامش و تعادل در فضای مسجد طراحی شده است.
پس از فوت سپهسالار، ناصرالدینشاه عمارت را بدون رعایت تشریفات قانونی تصرف کرد و باغ و عمارت را به ملک دولتی خود تبدیل کرد. قمرالسلطنه، همسر سپهسالار، تا سال 1309 ق در قسمتهایی از این عمارت زندگی میکرد و مراسم تعزیهخوانی زنانه را در آنجا برگزار مینمود. از این زمان، عمارت بهعنوان یک مکان دولتی برای برگزاری مراسم و پذیرایی از مهمانان داخلی و خارجی به کار گرفت.
پس ازپیروزی انقلاب مشروطه، کاخ بهارستان بهعنوان محل برگزاری مجلس شورای ملی در نظر گرفته شد. با دستور میرزا نصراللهخان مشیرالدوله، رئیس بیوتات دولتی، در تاریخ 25 جمادیالثانی 1324، توافق اولیه برای تبدیل عمارت باغ بهارستان به محل مجلس انجام شد، اما مشکلاتی چون فاصله آن از مرکز شهر و نارضایتی ورثه سپهسالار مانع از این امر شد. در نهایت، با موافقت مظفرالدینشاه، قرار شد جلسات مجلس در بهارستان برگزار شود و خرید ملک برای مجلس به آینده موکول گردد. بعدها، نماینده زرتشتی مجلس، ارباب کیخسرو شاهرخ، با استفاده از منابع شخصی خود این ملک را خریداری کرد.
فرهنگستان ایران نیز زمانی در این مسجد مستقر بوده که اکنون به کتابخانه مسجد سپهسالار تبدیل گردیده است.در کتابخانهای که بهتازگی بازسازی شده، فرهنگستان اول بهخوبی قابل مشاهده است. طبق وقفنامه موجود، تولیت این مکان بهطور مادامالعمر به میرزا حسینخان سپهسالار واگذار شده بود، اما او به دلیل احتمال فشارهای درباری، در زمان حیات خود تولیت را به شاهزاده اعتضادالسلطنه، وزیر علوم، منتقل کرد. پس از سپهسالار، حاکم وقت متولی این مکان محسوب میشد و تصمیم گرفته شد که او میتواند هر فردی را برای نیابت تولیت منصوب کند. از سال ۱۳۰۹ خورشیدی، نیابت تولیت به وزرای فرهنگ وقت محول شد.
بعد از تعطیلات شهریور ۱۳۲۰، فعالیتهای مدرسه عالی به رکود رسید تا اینکه در سال ۱۳۲۸، دانشگاه اسلامی در این مدرسه تأسیس گردید. در آبان همان سال، عبدالحسین هژیر بهدست حسین امامی، یکی از اعضای فداییان اسلام، در شبستان مسجد به قتل رسید. پس از تأسیس نهادهای آموزش عالی در کشور، این مدرسه به دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران وابسته شد.
در پی پیروزی انقلاب اسلامی، در تاریخ ۱۲ دی ۱۳۶۱، امام خمینی آیتالله محمد امامی کاشانی را به تولیت مسجد و مدرسه عالی سپهسالار منصوب کرد. در دوران او، نام مدرسه عالی سپهسالار به دانشگاه علوم اسلامی تغییر یافت و در نهایت، با تأیید شورای عالی انقلاب فرهنگی در ۲۴ فروردین ۱۳۸۹، به نام دانشگاه شهید مطهری شناخته شد. آیتالله امامی کاشانی تا ۱۲ اسفند ۱۴۰۲ این مقام را حفظ کرد و در تاریخ ۲۶ فروردین ۱۴۰۳، آیتالله خامنهای، رهبر انقلاب، حجتالاسلام عبدالعلی توجّهی را به عنوان تولیت مدرسه عالی و مسجد شهید مطهری منصوب کرد.
