به گزارش منابع خبری، مسأله دسترسی شبکه «منوتو» به آرشیو تلویزیون ملی ایران از سال ۱۳۹۵ در رسانههای داخلی مورد گفتگو و بررسی قرار گرفت. در ابتدا این موضوع به شکل شایعهای درباره خروج تصاویری آرشیوی مطرح شد، اما با گذشت زمان و اظهارنظرهای مسئولان صداوسیما و مدیریت «منوتو»، ابعاد تازهای به خود گرفت.
نکتهای که نیاز به تأکید دارد، این است که شبکه «منوتو» بهطور واضح از تصاویر و برنامههای تولیدشده توسط تلویزیون ملی استفاده کرده است. اسناد موجود نشاندهنده وجود راههای متعدد انتقال مواد آرشیوی است که شامل دسترسی مستندسازان به آرشیو، تجارت نوارها، هارددیسکها و خرید فیلمهای آرشیوی از افرادی است که به این منابع دسترسی داشتهاند.
**نشانههای اولیه؛ بازداشت کارکنان آرشیو**
در سال ۱۳۹۵، خبرها درباره انتقال آرشیو صداوسیما به شبکههای خارجی در رسانهها مطرح شد. امیر تاجیک، مدیر وقت شبکه مستند، با نوشتن نامهای به عزتالله ضرغامی، رئیس پیشین صداوسیما، به مسئله بازداشت مدیرکل سابق آرشیو و دو نفر از همکارانش اشاره کرد و پرسید چرا این افراد تحت پیگرد قانونی قرار گرفتهاند در حالی که ادعا میشود هیچ تصویری از آرشیو خارج نشده است. این نامه مسؤولیت موضوع را بهصورت جدی در داخل سازمان نشان میدهد.
همچنین غلامحسین محسنی اژهای، معاون وقت قوه قضائیه، در پاسخ به سؤال خبرنگاران درباره این بازداشتها، اظهار داشت که اطلاعی از این موضوع ندارد.
**سال ۱۳۹۷؛ چگونگی خروج آرشیو از کشور**
در سال ۱۳۹۷، اظهارات احسان قاضیزاده هاشمی، عضو هیأت نظارت بر صداوسیما، شواهدی از فروش آرشیو به برخی از شبکههای فارسیزبان غیرایرانی را مطرح کرد. وی در گفتگو با ایلنا تصریح کرد که آرشیو صداوسیما بهصورت غیرمستقیم و از طریق واسطهگری از کشور خارج شده است. این بیانات تفاوت اساسی با ادعای فروش مستقیم به «منوتو» داشت و به نقش واسطهها اشاره میکرد.
گزارشهای آن زمان بهویژه بر این نکته تأکید داشتند که موضوع انتقال آثار آرشیوی شامل دلالی میشود که برای خروج این مواد از کشور نقش ایفا کرده است.حسامالدین آشنا، مشاور رسانهای حسن روحانی و عضو هیأت نظارت بر صداوسیما، در توییتی از وضعیت آرشیو تلویزیون ملی ایران یاد کرد. او در این توییت بیان کرد که آرشیو تلویزیون با بودجه مناسبی دیجیتالی شده، اما به دلیل ضعفهای حفاظتی، به راحتی در اختیار دیگران قرار گرفته و به فروش رسیده است. آشنا با اشاره به «تونل زمان»، برنامه تاریخی شبکه یاد شده، به پیوند این موضوع با مسائل فعلی اشاره کرد.
در واکنش به این اظهارات، عزتالله ضرغامی توضیحاتی ارائه داد و گفت که وزارت اطلاعات از جزئیات این ماجرا مطلع است. او با تأکید بر اینکه هیچگونه تماسی از سوی مسئولین در مورد خروج آرشیو نداشته و نتوانسته توضیحات روشنتری ارائه دهد، از شگفتی خود خبر داد و گفت که طرح شایعات در این باره به تضاد با شعارهای شفافسازی میانجامد.
ضرغامی همچنین به مستند «انقلاب 57» اشاره کرد و گفت که وی ارتباطی با تولیدکنندگان این مستند ندارد. او اظهار داشت تصاویر قدیمی پخش شده از دوره پهلوی قابل استفاده توسط همه رسانهها است و صدا و سیما نیز در این زمینه محدودیتی قائل نیست.
این اظهارات منجر به بروز اختلافات میان مدیران سابق صداوسیما و هیأت نظارت بر سازمان درباره آرشیوها شد. محمد سرافراز، رئیس پیشین صداوسیما، نیز در این رابطه توضیحاتی ارائه داد و بیان کرد که برخی نوارها و هارددیسکهای آرشیوی به خارج از کشور فروخته شدهاند. او همچنین به بازداشت افرادی که این مواد را به همراه داشتهاند، اشاره کرد.
در تحولی دیگر، کیوان عباسی، مدیر شبکه منوتو، در توضیحی درباره دسترسی این شبکه به آرشیو صداوسیما گفت که مستندسازان در گذشته اجازه دریافت فیلمهای قدیمی را داشته و افرادی برای تأمین مالی این فیلمها پیشنهاداتی ارائه دادهاند. این ادعاها بر اهمیت و پیچیدگی موضوع آرشیو تلویزیون ملی ایران افزوده است.در دی ماه ۱۴۰۲، مدیر شبکه منوتو در اظهاراتی به نحوه دستیابی این شبکه به آرشیو صداوسیما اشاره کرد و گفت: «ما فیلمها را خریداری کرده و مستندهای تاریخی تهیه کردیم.» این مطلب در رسانهها به عنوان توضیحاتی در مورد ارتباط منوتو با آرشیوها منتشر شد.
### آرشیو تلویزیون ملی ایران از نظر منوتو
کانال رسمی منوتو در معرفی برنامهای به نام «جشن ششم بهمن» از آرشیو خود یاد کرده و اعلام کرد که مجموعهای از فیلمها و برنامههای تلویزیون ملی ایران را بهطور کامل پخش میکند. این شبکه آرشیو خود را به عنوان فرصتی برای به اشتراک گذاشتن گنجینههای تاریخی با مخاطبان معرفی کرد.
در این راستا، شکی نیست که منوتو بهطور صریح به مالکیت آرشیو تلویزیون ملی ایران تأکید کرده و این اسناد را به شکل کامل بازپخش میکند. نمونههای متعددی از این برنامهها در مجموعه «آرشیو منوتو» قابل مشاهده است که نام شبکه و تاریخ پخش را مشخص میکند.
### روایتهای جدید درباره منبع آرشیوها
در تیرماه ۱۴۰۵، مجید تفرشی، تاریخنگار، از طریق برنامهای در یوتیوب به ارائه روایتی جدید از مراحل انتقال بخشی از آرشیو به منوتو پرداخت. او به نقل از خبرآنلاین اعلام کرد که آرشیو به بریتانیا منتقل شده و ابتدا به بیبیسی فارسی و سپس به شبکه ایران فردا پیشنهاد شده و در نهایت به منوتو فروخته شده است.
محمود فرجامی نیز در گفتوگویی جدید، جزئیات بیشتری از انتقال آرشیو پیش از انقلاب را ارائه داد و اظهار داشت که فردی با بیبیسی تماس گرفته و مدعی بود آرشیو صداوسیما در اختیار اوست. او به ارائه نمونههایی از این تصاویر پرداخته و بعد از بررسیها، مشخص شد که این فرد در حال فروش آرشیو به منوتو بوده است.
### «تونل زمان» و روایتهای تاریخی
بخشی از مواد آرشیوی در مجموعه برنامه «تونل زمان» به کار گرفته شده است، که شامل مستندها و تصاویر مربوط به ایران قبل از انقلاب میباشد. نرگس باجغلی در مقالهای به نقش منوتو در بازسازی تصویر ایران پیش از انقلاب اشاره کرده و گفت که «تونل زمان» با استفاده از این محتوا تصویری نوستالژیک از فرهنگ آن زمان ارائه میدهد. این برنامه بهطور مشخص به سرکوبهای اجتماعی و سیاسی آن دوره کمتر میپردازد.
در یکی از قسمتهای «تونل زمان» به انتخاب تصویرها و موضوعات نیز پرداخته شده و بیان شده که نگاه به «نیمه پر لیوان» در اصل هدف این برنامه است.در زمینه بازنمایی تاریخ سیاسی ایران، اظهارات شروین ملکزاده، پژوهشگر مطالعات ایران، در مقالهای در سال ۲۰۱۸ منتشر شده است. وی در این مقاله به بررسی نحوه ارائه برنامههای تاریخی شبکه من و تو پرداخته و معتقد است که این برنامهها به ظاهر بیطرفانه هستند، اما در واقع به گونهای طراحی شدهاند که به تماشاگران القا کنند که زندگی پیش از انقلاب در ایران بهتر بوده است.
حمید فرخنده، روزنامهنگار، نیز نظرات انتقادی دیگری درباره این برنامهها دارد. او به طراحی برنامه “تونل زمان” اشاره کرده و از آن به عنوان یک روایت یکسویه از تاریخ سیاسی عصر پهلوی یاد کرده است. فرخنده همچنین در نقد “مستند پرویز ثابتی” به ارائه گزارشی درباره اعمال ناپسند آن رژیم اشاره کرده و بر لزوم شنیده شدن روایتهای مخالف تأکید دارد. به گفته او، این مسئله نه تنها مرتبط با حقیقت یا دروغ بودن تصاویر، بلکه به روش انتخاب و تدوین آنها در یک روایت خاص بستگی دارد.
در ادامه به بررسی آرشیو شبکه من و تو پرداخته شده است. دو پرسش اصلی در این زمینه مطرح میشود: نخست اینکه آرشیو چگونه از سازمان صداوسیما خارج شد و دوم اینکه این تصاویر چگونه در بازسازی حافظه تاریخی ایرانیان مورد استفاده قرار گرفتهاند. به رغم اینکه انتقال آرشیو هنوز به طور کامل روشن نیست، شواهد نشان میدهد که این تصاویر به یکی از منابع اصلی روایت تاریخی من و تو تبدیل شدهاند.
من و تو از آرشیوهایی که به دست آورده، برای روایت تاریخ خود استفاده کرده و تلاش کرده با رویکردی مثبت، این تصاویر را در برنامههای مختلف به کار ببرد. با این حال، پرسشهایی در خصوص عدم استفاده از این آرشیوها در داخل کشور باقی مانده است. اینکه چطور این گنجینههای تصویری نمیتوانند در تولید برنامههای تاریخی و مستندهای سازمان صداوسیما به کار گرفته شوند و مسأله چرایی عدم استفاده از این آرشیوها به همان اندازه مهم است. در نهایت، پرسشهایی درباره علت عدم بهرهبرداری از این منابع در داخل کشور نیز مطرح میشود که باید مورد توجه قرار گیرد.
