به گزارش خبردونی، در روز پنجشنبه ۲۴ مهر ۱۳۳۱، دکتر مصدق، نخستوزیر وقت ایران، طی یک گزارش جامع به تبیین وضعیت نفت و قطع رابطه با دولت انگلستان پرداخت. این گزارش قرار بود در مجلس شورای ملی خوانده شود، اما به علت غیبت تعدادی از نمایندگان، جلسه به حد نصاب نرسید و دولت نهایتاً تصمیم به اعلام این موضوع از طریق رسانهها گرفت.
مصداق بیان کرد که علت تصمیم برای قطع روابط سیاسی با انگلستان، ناکامی در مذاکرات و مکاتبات با آن کشور بوده و ادامه این روابط را بیفایده میداند. او ضمن ابراز سپاس از نمایندگانی که حاضر شده بودند، تصریح کرد که با توجه به حساسیت اوضاع، دولت نمیتواند بیش از این در اتخاذ تصمیم تردید کند و احساس کرد که لازم است مستقیماً با مردم ایران صحبت کند.
دکتر مصدق به مشکلاتی که جنبش ملی ایران از ابتدای فعالیت خود با آن مواجه بوده اشاره کرد و گفت که این مشکلات به علت کارشکنیهای انگلستان و شرکتهای نفتی است. وی تأکید کرد که این اقدامات تنها به آبروی آنها لطمه زده و نشاندهنده چهره واقعی سیاست استعماریشان است.
نخستوزیر ادامه داد پس از تصویب ملی شدن صنعت نفت، انگلستان تلاش کرد با تهدید و ارعاب، از اجرای این مصوبه جلوگیری کند و ملت ایران را حتی با اعزام نیروی نظامی تهدید نمود. با این حال، مردم ایران با ایمان به حقانیت خود از این تهدیدات نترسیدند و بر عزم ملی خود برای دستیابی به حقوق اولیهاشان پای فشردند.
دکتر مصدق همچنین خاطرنشان کرد که این تهدیدات به رغم تلاشهای بینالمللی برای حمایت از حقوق ملتها، نمیتواند توجیهی برای تجاوز به خاک و حقوق ملتها باشد. در پایان، او از ملت ایران خواست که با حمایت خود در این مسیر همراه باشند.### تحلیل اقدامات دولت انگلیس در مواجهه با نهضت ملی ایران
دولت انگلیس با هدف تضعیف نهضت ملی ایران، از تمامی امکانات خود بهره برد و به ویژه از منابع مالی به دست آمده از کارگران ایرانی استفاده کرد. این منابع برای تبلیغات و تقویت رسانهها در کشورهای مختلف به کار گرفته شد.
شرکت نفت سابق، که با ثروت حاصل از استثمار مردم ایران قدرتمند شده بود، به شدت تلاش کرد تا مانع از گسترش این نهضت و انعکاس آن در عرصه بینالمللی شود. در این راستا، دولت انگلیس به حمایت از اقدامات این شرکت پرداخت و آن را به صورت اختلافی بین دو دولت به شورای امنیت کشاند.
بیداری ملت ایران در این دوران تاریخی، تمام تلاشهای خارجی برای ایجاد تفرقه را خنثی کرد و منجر به تقویت دولت نماینده مردم شد. این دولت توانست مظالم شرکت نفت سابق را به صورت جهانی مطرح کند. شورای امنیت در موضوع ایران تصمیم گرفت که مذاکرات را تا صدور حکم نهایی دیوان بینالمللی دادگستری متوقف کند. این تصمیم نه تنها نتوانست به نفع دولت انگلیس باشد، بلکه حقیقت دخالتهای آن را نیز برملا کرد.
در این بین، دولت انگلیس در تلاش بود تا با ایجاد تردید در جامعه جهانی، ایران را بیاعتنا به قوانین بینالمللی نشان دهد. با این حال، اعتراض ایران در دیوان بینالمللی بهسرانجام رسید و دیوان اعلام کرد که صلاحیت رسیدگی به این پرونده را ندارد. در پی این اقدام، دولت انگلیس با شکست مواجه شد و شرکت نفت سابق ناچار شد برای طرح دعاوی خود به محاکم ایران مراجعه کند.
اکنون، دولت انگلیس مجدداً با استفاده از فشارهای اقتصادی و مالی به تلاشهای خود ادامه میدهد. این فشارها، که شامل توقیف داراییها و وجوه دولت ایران میشود، بهوضوح در تضاد با قوانین بینالمللی است. این اقدامها به منظور ایجاد تزلزل در اراده مردم ایران و تحریک نارضایتیهای داخلی دنبال میشود.
مردم ایران که در تاریخ خود بارها با چنین چالشهایی مواجه شدهاند، با صبر و استقامت به مقابله با این مشکلات ادامه میدهند. این آگاهی تاریخی سبب شده تا آنان در برابر فشارها ایستادگی کنند و به آیندهای روشن امیدوار باشند. بدین ترتیب، ملت قهرمان ایران عزم کرده است که با اتحاد و هدفی والا، به مسیر خود ادامه دهد و از اصول استقلال و آزادی دفاع کند.**دولت ایران گامهای خود را برای حل و فصل اختلافات با انگلستان اتخاذ کرد**
ملت ایران با پایبندی به آموزههای اسلامی و نهضت ملی، صبر را در شرایط دشوار بهویژه در راستای حفظ شرافت و ناموس کشور خویش میداند.
دولت ایران به تازگی اعلام کرده است که آماده است تا خسارت داراییهای شرکتهای خارجی را وفق قوانین ملی و بینالمللی پرداخت نماید و به داوری یک دیوان بیطرف در این زمینه تن دهد. این پیشنهاد اگرچه متضمن حسن نیت ایران است، اما روبط با انگلستان به نظر میرسد همچنان در دایره تنش و بیاعتمادی قرار دارد.
اگر دولت بریتانیا به принципهای بینالمللی و توافقات جهانی پایبند بود، باید از این پیشنهاد استقبال میکرد و با آرام کردن اوضاع، بخشی از منازعات را حل میکرد. با این حال، به نظر میرسد که انگلیس در پی بیثباتی و تضعیف پشتوانه اقتصادی ملت ایران باشد، چرا که دولت ایران به رغم استفاده از منابع نفتی، مصمم است تا اصلاحات مالی و اقتصادی را بدون اتکا به درآمدهای نفتی آغاز کند.
در گزارشی که در تاریخ ۲۵ شهریور ۱۳۳۱ ارائه شد، اشاره شد که روابط دیپلماتیک باید منجر به دوستی و همکاری متقابل شود و در غیر این صورت، قطع روابط روشی منطقی برای پایان دادن به تنشها خواهد بود.
وزارت امور خارجه ایران در نامهای به شرکتهای سابق، مجدد دعوت به همکاری کرد و خواستار این شده است که به راستای توافق برسند. اما هیچ نشانهای از تغییر رویکرد دولت بریتانیا در این خصوص وجود ندارد.
دولت ایران برای نشان دادن حسن نیت خود، پاسخ مثبتی به پیام مشترک سران آمریکا و بریتانیا ارسال کرده است. اما دولت بریتانیا به این پیشنهاد پاسخ مطلوبی نداده و نگرانیها درخصوص روابط سیاسی دو کشور ادامه دارد.**جواب وزیر امور خارجه آمریکا به درخواستهای ایران و واکنش انگلستان به آن**
در تاریخ ۲۲ مهرماه ۱۳۳۱، کاردار سفارت انگلیس در تهران، یادداشتی را به مقامات ایرانی تسلیم کرد که حاوی پاسخ به نامههای قبلی بود. این پاسخ بهطور جداگانه در روزنامهها منتشر شده است.
پس از گذشت یک هفته از ارسال نامههای مورد نظر، لازم است که توضیحات بیشتری درباره محتوای پاسخ دولت انگلیس ارائه شود. در این پاسخ، دولت انگلیس به سوءتفاهمهای احتمالی اشاره کرده و تأکید نموده که نگرانیهای ایران بیپایه و اساس است. اما یادداشت اخیر آنها نشاندهنده این است که این نگرانیها، ناشی از توجه دقیق به مواضع انگلستان است.
دولت انگلیس به صراحت اذعان کرده که بهدنبال دریافت غرامت بابت خسارات وارده به شرکت نفت در ایران و همچنین بهخاطر لغو یکطرفهای است که با امتیازنامه سال ۱۹۳۳ مرتبط است. این قرارداد که با کودتای ۱۲۹۹ به امضای طرفین رسید، به لحاظ قانونی بیاعتبار است و دولت انگلیس نمیتواند از ایران انتظار جبران خسارت داشته باشد.
همچنین لازم به ذکر است که در کشورهای دیگر که به ملیسازی صنایع پرداختهاند، هیچگاه الزام به پرداخت غرامت به خاطر لغو قراردادهای خصوصی وجود نداشته است. بهعلاوه، انگلستان طوری وانمود میکند که ایران تمایلی به ارجاع این موضوع به محاکم دادگستری ندارد، در حالی که حقیقت چیز دیگری است.
پس از صدور قرار عدم صلاحیت دیوان بینالمللی، تنها مرجع صالح برای رسیدگی به اختلافات، محاکم ایران هستند. هرچند که امکان دارد شرکت سابق نفت با مراجعه به محاکم ایران، خیلی از دعواها را مطرح کند، اما در صورت مراجعه به محاکم غیرصالح، نیاز به توافق طرفین وجود دارد.
بدین ترتیب، ایران بار دیگر بر مواضع خود در مورد حق حاکمیت و ملیسازی صنعت نفت تأکید کرده و خواستار رعایت حقوق ملت ایران شده است.در جلسه اخیر مجلس، نخستوزیر دکتر محمد مصدق ضمن اشاره به تلاشهای دولت برای حل اختلافات با انگلیس، به نمایندگان خاطرنشان کرد که این کوششها تا حد ممکن انجام شده، اما با تأسف، دولت انگلیس بهمنظور دستیابی به توافق، اقدامات لازم را انجام نداده و ملت ایران را تحت فشار اقتصادی قرار داده است.
دکتر مصدق تأکید کرد که دولت انگلیس با ادامه مکاتبات بینتیجه، درصدد است تا از گذر زمان به نفع خود بهرهبرداری کند و مسیرهای اقتصادی جدیدی که میتواند به موفقیت مردم ایران منجر شود را مسدود کند.
وی همچنین در گزارشی که به مجلس ارائه کرده، به روش دولت نسبت به موضوع نفت اشاره کرد و گفت که اگر پیشنهادات اخیر تأثیر قابلتوجهی نداشته باشند، دیگر نمیتوان بر دوستی با دولت انگلیس اصرار داشت و روابط سیاسی فعلی نیز بیفایده خواهد بود. وی افزود که نمایندگان نیز با این نظر موافق بودهاند.
نخستوزیر در ادامه بیان داشت که با توجه به وضعیت پیشآمده، دولت مجبور به اتخاذ تصمیم برای قطع روابط سیاسی با انگلیس شده و بر لزوم اعلام این موضوع به نمایندگان تأکید کرد.
دکتر مصدق با تأکید بر این نکته که قطع روابط سیاسی به معنای پایان دوستی میان دو ملت نیست، گفت که ملت ایران نسبت به ملت انگلیس احترام قائل است و امیدوار است که رهبران انگلیس نیز بیشتر به واقعیتهای اوضاع کنونی جهان توجه کنند و از رویههای گذشته خود دست بردارند.
وی در پایان خواستار هوشیاری و استقامت ملت ایران شد و ابراز داشت که با مجاهدت در مسیر حق، قطعاً به موفقیت دست خواهند یافت.
