به گزارش خبردونی به نقل از همشهری، ثریا روزبهانی در مطلبی به بررسی تحولات محله پاسداران در شمالشرق تهران پرداخته و به تاریخچه این منطقه اشاره کرده است. این محله که سالهاست با نام «پاسداران» شناخته میشود، پیش از آن با نام سلطنتآباد شناخته میشد. سلطنتآباد زمانی روستایی خوشآبوهوا و ییلاقی بود که در نزدیکی ازگل و لویزان قرار داشت و با باغها و زمینهای سرسبز خود نظر هر بینندهای را جلب میکرد.
تاریخ این محله نه تنها نمایانگر تحول این منطقه، بلکه داستانی از دگرگونیهای تهران را روایت میکند. زمانی که ناصرالدینشاه در جستجوی مکانی مناسب برای ساخت کاخ خود در این منطقه بود، سلطنتآباد هنوز واقعاً روستایی ییلاقی محسوب میشد. او در سال ۱۲۳۶ دستور آغاز ساخت کاخ را صادر کرد و پروژهای طولانی به مدت ۳۰ سال رقم خورد. این کاخ تنها ۸ سال قبل از درگذشت ناصرالدینشاه به اتمام رسید، که خود نشاندهنده تناقضهای تاریخی موجود است.
ورود دربار و ساخت کاخ در منطقه، ظاهری جذاب به آن بخشید، اما این تغییرات برای روستاهای اطراف همیشه به نفع آنها نبود. علیرضا زمانی، پژوهشگر تاریخ تهران، میگوید که این پروژهها معمولاً به فشار بر ساکنان محلی منجر میشد. برای تأمین نیازهای کاخ، بخشی از زمینهای روستایی مصادره و مسیر برخی قناتها نیز تغییر کرد، که نهایتاً به کاهش آب در دیگر نواحی منجر شد. قناتها نه تنها راهی برای تأمین آب، بلکه رکن حیات ساکنان محلی نیز بودند.
در روزگار گذشته، رسیدن به سلطنتآباد برای ناصرالدینشاه به دلیل ناهمواریهای مسیر دشوار بود. شاه به این دلیل دستور داد که راهی مناسب برای تردد سلطنتی ایجاد شود. بنابراین، بخشی از زمینها و مزارع به خاطر ایجاد مسیر «راه شوسه سلطنتی» تخریب شد. این مسیر به یکی از معابر مهم تهران تبدیل شده و امروزه به نام خیابان پاسداران شناخته میشود.
کاخ سلطنتآباد تنها یک عمارت ساده نبود و شامل مجموعهای از بناها و مکانهای مختلف بود. این محل به نوعی قرار بود یکی از مهمترین اقامتگاههای سلطنتی در خارج از مرکز شهر باشد و نمایانگر ظرفیتهای گذشته این منطقه است.**تحولات تاریخی سلطنتآباد؛ از معماری ییلاقی تا محلهای مدرن**
عمارت و آبهای جاری دو عنصر اساسی معماری ییلاقی به شمار میرفتند و سلطنتآباد نمونهای بارز از این نگاه به حساب میآمد. این محل نه تنها فضایی برای اقامت و تشریفات، بلکه نماد اقتدار سلطنت نیز بود. با این حال، همانند بسیاری از بناهای وابسته به قدرت، بقای این شکوه به ماندگاری حکومت بستگی داشت.
با افول سلسله قاجار، سلطنتآباد به تدریج از کانون توجه دور شد و مجموعه کاخ آن دچار آسیب شد. در زمان رضاشاه، قسمتی از این منطقه به دفتر ولیعهد اختصاص یافت. با این حال، این مکان در دورانهای مختلف تاریخ هنوز هم فعالیتهایی را رقم میزد و به یادگاری از عصر قاجار تبدیل نشد. از جمله رویدادهایی که نام سلطنتآباد را در تاریخ معاصر ایران برجسته کرد، تاجگذاری احمدشاه و محاکمه دکتر محمد مصدق بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ بود.
محاکمه مصدق در تالار آیینه کاخ سلطنتآباد انجام شد، جایی که بعدها به یکی از نقاط کلیدی حافظه سیاسی ایران تبدیل شد. او پس از مدتی بازداشت به این مکان منتقل شد و در دادگاهی علنی، توانست دفاعیات خود را در برابر افکار عمومی مطرح کند. به این ترتیب، سلطنتآباد به بخشی از تاریخ سیاسی ایران پیوند خورد.
در دوران شاه محمدرضا، اراضی سلطنتآباد بیشتر در اختیار ارتش قرار گرفت و اداره تسلیحات در این ناحیه کارخانه مهماتسازی راهاندازی کرد. به تدریج، بناها و کارگاههای نظامی در منطقه شکل گرفت. با این حال، هنوز هم روستایی بودن این مکان بهطور کامل از بین نرفته بود. در اواخر دهه ۲۰، بسیاری از ساکنان این روستا در کارخانههای مهماتسازی مشغول به کار بودند و کشاورزی نیز ادامه داشت.
با آغاز دهه ۴۰ و رشد سریع تهران، روستاها و آبادیهای اطراف به تدریج در بافت کلانشهر حل شدند. سلطنتآباد نیز از این روند مستثنی نبود و توسعه خیابانکشی و ساختوساز، چهره روستایی این منطقه را تغییر داد. زمینهای کشاورزی جای خود را به محلهای مدرن با نام قدیمی خود، سلطنتآباد، دادند.
پس از انقلاب، این نام به “پاسداران” تغییر یافت و امروزه اگر کسی در این محله گام بردارد، کمتر نشانی از روستای قدیمی و آثار باشکوه قاجاری به چشم میخورد. از کاخ سلطنتآباد فقط بخشهایی محدود مانند عمارت حوضخانه و تالار آیینه باقی مانده که اکنون تحت نظر وزارت دفاع است.
امروز آنچه از سلطنتآباد باقی مانده بیشتر در لایههای پنهان حافظه تهران وجود دارد. در نامها، روایتها و یادگارهای محلی، میتوان ردپای باغها و قناتهایی را مشاهده کرد که دیگر وجود ندارند و خیابانی که روزی راه اختصاصی شاه بود و حالا بخشی از شریانهای مهم شهر است.
