به گزارش خبرگزاریها، در زمانی که نوشتهها تنها بر کاغذهایی کوچک جانی میگرفتند و مفهوم «فرهنگنویسی» به عنوان یک سبک زندگی جلوهگر بود، مردی کمحرف و آرام به نام دکتر محمد معین، تمام زندگیاش را وقف واژهها کرد.
اقدام او در تدوین «فرهنگ فارسی معین» نتیجهای از عشقی عمیق، صبر و دیسیپلین علمی در راستای حفظ میراث زبانی ایران به شمار میآید. این اثر حاصل بیش از یک میلیون فیش و دهها سال تلاش و همکاری با بزرگترین شخصیتهای فرهنگی و ادبی کشور است، مسیری که علیاکبر دهخدا نیز آن را آغاز کرده بود.
گزارشهای منتشره در مجله «سپید و سیاه» در دهه چهل، روایتگر زندگی و فعالیتهای برجسته دکتر معین است؛ او نهتنها فرهنگ را نوشت، بلکه به عنوان یک شخصیت تاثیرگذار در فرهنگ ایران مطرح شد.
این سوال به ذهن میرسد که امروز برای حفظ زبان و هویت جمعی خود، چه مقدار حاضریم از زمان و آرامش زندگی خود هزینه کنیم؟
***
دکتر معین، مردی که دو دهه از عمرش را در یک اتاق گذراند، با عشق و اشتیاقی وصفناپذیر، کتابی بزرگ و بینظیر به نام «فرهنگ فارسی» را تهیه کرد. این اثر ارزشمند به همت او، که مردی میانسال، محجوب و دانشمند بود، منتشر شد. در این مدت، او علاوه بر «فرهنگ فارسی»، بیش از سی کتاب قدیمی و متون به زبانهای خارجی را نیز به فارسی ترجمه کرده و بهعنوان بنیانگذار لغتنامه دهخدا، در تکمیل آن نیز مشغول بود.
دکتر محمد معین، که به عنوان استاد دانشگاه و رئیس سازمان لغتنامه دهخدا شناخته میشود، در رشت متولد شده و خانوادهاش از روحانیون بزرگ شهر بودند. او تحصیلات ابتداییاش را در رشت به پایان رساند و سپس برای ادامه مسیر علمی خود به تهران رفت.
بعد از ورود به تهران، دکتر معین در مدرسه دارالفنون ثبتنام کرده و در رشته ادبیات تحصیل کرد. او در دوران تحصیل خود، به عنوان شاگردی برجسته شناخته میشد و در کنار معلومات در ادبیات فارسی، در زبان عربی نیز اطلاعاتی چشمگیر داشت.
پس از اتمام تحصیلات، در سال ۱۳۱۴ به ریاست دانشسرای مقدماتی اهواز منصوب شد و فضای آرام آن شهر فرصتی عالی برای ادامه مطالعات ادبیاش فراهم کرد. در این زمان، او به تحقیق درباره حافظ پرداخت و پس از چهار سال، رسالهای معتبر در این زمینه نگاشت.
آشنایی او با مستشرقان فرانسوی که برای حفاری به شوش میرفتند، به عنوان نقطه عطفی در تحقیقات ادبی او شناخته میشود. یکی از این مستشرقین به او توصیه کرد که وظیفه نسل جوان حفظ لهجههای محلی است. این مشورت، مسیری جدید را برای دکتر معین گشود و او را بر آن داشت تا عمر خود را در راه حفظ ادب و زبان فارسی وقف کند.چند سال پس از ورود به تهران و ثبتنام در دوره دکترای ادبیات، اشتیاق او به زبانهای کهن ایرانی از جمله پهلوی و اوستا به اوج خود رسید.
وزارت فرهنگ به منظور همکاری در تدوین لغتنامهی دهخدا، گروهی از داوطلبان را معرفی کرد که در این میان، تنها دکتر معین توانست نظر استاد را جلب کند.
### همکاری با دهخدا
دکتر معین نخستین ایرانیای است که موفق به اخذ مدرک دکترا در رشته ادبیات فارسی شد. در دوره تحصیل دکتری، او علاوه بر تحصیل به تدریس در دانشکده ادبیات مشغول بود و هوش و استعدادش در ادبیات، تحسین استادان و دانشجویان را برانگیخت.
پس از اخذ مدرک دکتری در سال ۱۳۲۴، دکتر معین به پیشنهاد علامه قزوینی به استاد دهخدا مراجعه کرد تا در پروژهی بزرگ تنظیم لغتنامه همکاری کند. در همین سال، مجلس شورای ملی برای چاپ و نشر لغتنامه بودجهای اختصاص داد و وزارت فرهنگ موظف شد اساتیدی را برای یاری رساندن به استاد معرفی کند.
از میان داوطلبان، دکتر معین با امتحانات سختگیرانهای که دهخدا از همکاریکنندگان به عمل میآورد، موفق به جلب توجه ایشان شد. این فرآیند معمولاً بسیار زمانبر و دشوار بود و از بین صدها داوطلب، تنها دکتر معین توانست نظر استاد را به خود جلب کند.
دکتر معین دربارهی این تجربه میگوید که زمانی که قرار شد در این پروژه همکاری کند، این موضوع را با علامه قزوینی در میان گذاشت و او با شوق و تشویق از این تصمیم استقبال کرد، اما به او هشدار داد که استاد دهخدا شخصیتی تندخو دارد.
دکتر معین پس از دادن قول و قسم به علامه قزوینی، همکاریاش را با دهخدا آغاز کرد. دو هفته قبل از درگذشت دهخدا، او به استاد گفت که علامه یکی از مشوقان اصلیاش بوده است. دهخدا با شنیدن این موضوع اظهار داشت که او نیز سهمی در این پروژه دارد.
در وصیتنامهاش به وراثش سفارش کرد که کارهای تدوین لغتنامه را به دکتر معین بسپارند. بدین ترتیب، دکتر معین نه تنها به یکی از نزدیکترین همکاران دهخدا تبدیل شد، بلکه اعتماد و اطمینان استاد را نیز جلب کرد.در اسناد تاریخی مجلس شورای ملی، وصیتنامهای از علیاکبر دهخدا منتشر شده که در آن به موضوع فیشهای باقیمانده لغتنامه پرداخته است. در این وصیتنامه، ایشان از ورثه خود خواستهاند که فیشهای چاپشده لغتنامه، که تعداد آنها به بیش از یک میلیون میرسد و بهطور کامل از الف تا یاء تنظیم شده است، به دکتر معین سپرده شود تا به مانند گذشته به چاپ برسد. دهخدا در این متن، به زحمتی که در این راستا کشیده شده اشاره کرده و آن را معادل نیمی از یک تالیف دانسته است.
پس از درگذشت دهخدا، بار مسئولیت بر دوش دکتر معین سنگینتر شد. او که در زمینههای شعر، ادبیات و لغات فارسی فعالیت زیادی داشت، عهدهدار مدیریت و انتشار لغتنامه دهخدا شد و به این وظیفه ادامه داد.
بنا به اطلاعات موجود، دکتر معین که از پیشگامان فرهنگنویسی در ایران است، همچنین به تدوین و چاپ فرهنگ فارسی روی آورد. پس از بیست سال تلاش مستمر، او موفق به انتشار این اثر شد. در مقدمه جلد اول فرهنگ فارسی، او به ایدهای که پیر لاروسی، موسس لغتنامههای لاروس، بیان کرده اشاره کرده و هدف خود را در تامین نیازهای فرهنگی نسل معاصر تعریف کردهاست.
درک عمیق و متعهدانه دکتر معین به امر تدوین فرهنگ فارسی، سالها تلاش و تحقیق میطلبید. او از منابع مختلف از جمله آثار ادبی و مکالمات روزمره، فیشهایی آماده کرده که تعداد آنها به یک میلیون و سیصد هزار میرسد. همچنین، دکتر معین با سفر به کشورهای مختلف و دیدار با موسسات و فرهیختگان بینالمللی در این راستا تجربه کسب کرده است.
طبق اطلاعات موجود، در فرهنگ فارسی دکتر معین بیش از 250 هزار ماده مورد بررسی و تفسیر قرار گرفته و گروهی از دانشمندان و کارشناسان در این پروژه عظیم همکاری داشتهاند. این تحول در عرصه زبان و ادبیات فارسی نه تنها به غنای لغتنامهها افزوده، بلکه نشاندهنده همت و تلاش بیپایان دکتر معین در حفظ و گسترش زبان فارسی است.در جدیدترین اخبار فرهنگی، دکتر معین، استاد زبان و ادبیات فارسی و صاحبنظر شناخته شده، با همکاری تعداد زیادی از دانشمندان و اساتید، از جمله ابراهیم پورداود و حسن زرینپنجه، به جمعآوری و تدوین لغات و اصطلاحات زبان فارسی پرداخته است. همسر و خانواده او نیز در این پروژه بزرگ از او حمایت کرده و نقش فعالی ایفا کردهاند.
این پروژه، تحت هدایت محمدعلی امیرجاهد، موسیقیدان برجسته و پدر همسر دکتر معین، به انجام رسیده است. علاوه بر همکاری اساتید ایرانی، تعدادی از دانشمندان کشورهای مختلف، از جمله فرانسه، پاکستان، افغانستان، آلمان و انگلیس نیز در این فعالیت مشارکت داشتهاند.
به گزارش منابع معتبر، دکتر معین موفق به جمعآوری بیش از ۳۰۰ هزار فیش لغت و اصطلاح فارسی شده که هر یک از آنها شامل معنی و مراجع معتبر میباشد. این فیشها در ابعاد ۱۰ در ۱۵ سانتیمتر طراحی شده و به ترتیب حروف الفبا در آرشیو مخصوص نگهداری میشوند.
روش کار در تهیه این فیشها شامل نوشتن لغت یا اصطلاح در بالای صفحه، بیان معنی و ذکر مآخذ و همچنین نقل جملات مرتبط است. پس از تأیید دکتر معین، این فیشها به آرشیو ارسال میشوند و در زمان مناسب به چاپ خواهند رسید. به طوری که اگر این فیشها در کنار هم قرار گیرند، مساحتی برابر با استان فارس را اشغال خواهند کرد.
دکتر معین به چندین زبان زنده و مرده آشناست که اکتشافهایش در زمینه زبانشناسی را تسهیل کرده است. او به بسیاری از کشورهای اروپایی و آمریکایی سفر کرده و تجربههای خود را از طریق کنفرانسهای ادبی و علمی به اشتراک گذاشته است.
دانشگاه پرینستون از او دعوت کرده بود تا برای تدریس به آمریکا برود، اما دکتر معین به دلیل مشغلههای خود پذیرش آن را نپذیرفت و تنها به ارائه چند کنفرانس در این کشور اکتفا کرد.
اولین فرهنگ فارسی او که به زودی منتشر خواهد شد، شامل چهار جلد و شش هزار صفحه است. جلد اول این اثر آماده انتشار میباشد و موسسه مطبوعاتی امیرکبیر مسئولیت چاپ و انتشار آن را بر عهده دارد. این امر بیشک یکی از بزرگترین خدمات فرهنگی در جهت توسعه زبان و ادبیات فارسی به شمار میآید.
