به گزارش خبردونی، قطعی اینترنت همواره تجربهای جمعی از قطع ارتباط و سکوت میباشد. در این شرایط، اهمیت ابزارهای ارتباطی به طور واضح نمایان میشود و سؤالی مطرح میگردد که چگونه ایرانیان للمرة نخست با مفهوم «ارتباط فوری» آشنا شدند. پیش از ظهور اینترنت و تلفن و حتی رادیو، تلگراف بود که دنیا را برای ایرانیان کوچکتر و فرآیند انتقال خبر را دگرگون ساخت.
مقاله حاضر به قلم زندهیاد ایرج افشار و منتشر شده در دیماه ۱۳۲۹ در مجله «اطلاعات هفتگی»، سابقهی ورود تلگراف به ایران را روایت میکند. افشار با ارجاع به روزنامههای عصر ناصری و اسناد تاریخی، نشان میدهد که چگونه کنجکاوی ناصرالدینشاه نسبت به مظاهر تمدن جدید و نفوذ افراد تحصیلکرده مانند میرزا ملکمخان، سبب راهاندازی مسیر تلگراف شد.
این مقاله همچنین به نخستین آزمایشهای الکتریسیته در دارالفنون و تحولات در سیاست و منافع قدرتهای خارجی در ارتباط با تلگراف اشاره دارد؛ لحظهای که مفهوم «ارتباط» برای نخستینبار در ایران از مرز زمان و فاصله عبور کرد.
تلگراف که در سال ۱۸۴۴ میلادی به وسیله ساموئل مورس اختراع شد، پس از یازده سال برای نخستین بار در ایران راهاندازی شد. ناصرالدینشاه از نوآوریها استقبال میکرد و افرادی مانند میرزا ملکمخان که به تازگی از اروپا بازگشته بودند، توجه شاه را به اختراعات جدید جلب میکردند.
با راهاندازی دارالفنون، میرزا ملکم به عنوان معلم وظیفه تدریس جغرافیا را بر عهده گرفت و برخی تجربیات علمی را برای مردم به نمایش گذاشت. ملکم به شاه گفت که در اروپا مردم از طریق «تلگراف» از اخبار نقاط مختلف جهان آگاه میشوند.
این دستاوردها موجب نزدیکی ملکم به ناصرالدینشاه شد تا او از دانش او بهرهمند شود. در یکی از شمارههای روزنامه «شرف» در دوره سلطنت ناصرالدینشاه، آمده است که ملکم در ترویج صنایع و اختراعات جدید، به ویژه تلگراف، نقش مهمی داشت.
در ادامه، شاه دستور داد تا دستگاه تلگرافی در ایران تأسیس شود. اعتمادالسلطنه به وقایعنگاری از انجام این کار پرداخت و نوشت که به منظور کسب اطلاعات، مهندسان به برقراری دو اتاق و سیمکشی در دارالفنون مشغول شدند. در مدت تقریباً یک ماه، تجهیزات لازم برای این فناوری نوین آماده و مورد آزمایش قرار گرفت.**پیوست عمل تلگرافی در ایران**
بهتازگی تأیید شده است که عملی که معلم (مربوط به تلگراف) مدعی وقوع آن شده، واقعاً از قوه به فعل در آمده است.
**بازدید صدراعظم از دستگاه تلگراف**
با آغاز به کار دستگاه تلگراف در مدرسه دارالفنون، صدراعظم کشور به این مدرسه رفته و به مشاهده این دستگاه پرداخت. طبق گزارش روزنامه «وقایع اتفاقیه» در شماره ۳۷۱، اعتمادالدوله، صدراعظم، از زحمات اعتضادالسلطنه در این زمینه ابراز خوشحالی کرده و به وی خلعت میدهد. همچنین رضاقلیخان ناظم مدرسه و شاگردان توپچی نیز به نسبت درجههای خود مورد تجلیل قرار میگیرند.
در همین راستا، دستوری صادر میشود تا ارتباط تلگرافی میان عمارت سلطنتی و باغ لالهزار برقرار شود تا شاه نیز از چگونگی این دستگاه آگاه گردد.
**رابطه تلگرافی از عمارت سلطنتی تا باغ لالهزار**
با صدور دستور برای برقراری سیم تلگرافی، اعتضادالسلطنه به سرعت اقدام به انجام این کار نمود. جزئیات این عملیات در شماره ۳۷۹ روزنامه «وقایع اتفاقیه» به این صورت بیان شده است: «با اهتمام شاهزاده علیقلیمیرزا اعتضادالسلطنه، انجام کار تلگراف از عمارت پادشاهی تا باغ لالهزار به راه افتاد. مسیو کریشش، معلم توپخانه، که مسئول این پروژه بود، با همکاری مترجم، نقشه را به اتمام رسانید. در این میان، دانشآموزان توپچی نیز نقش مهمی ایفا کردند و در روز یکشنبه دهم رمضان شاهنشاه به بررسی این سیستم آمدند و ارتباط دوطرفه بهخوبی برقرار شد.»
پس از آن، ذکر شده است که شاه نسبت به زحمات دستاندرکاران ابراز لطف و محبت کرده است.
**برقراری تلگراف از تهران تا سلطانیه**
طبق گزارش روزنامه «وقایع اتفاقیه» مربوط به سال ۱۲۷۵، شاه فرمان میدهد که دو خط تلگراف از تهران به سلطانیه، که مقصد تابستانی سلطنت بود، کشیده شود و این امر مجدداً به عهده اعتضادالسلطنه گذاشته میشود. ناصرالدینشاه پس از برقراری ارتباط تلگرافی به سمت سلطانیه حرکت کرده و در روز دوم ذیالحجه وارد آنجا میشود.
برای نخستین بار، خبر ورود شاه به شمیران تلگرافی ارسال میشود و به پاس این خدمت، شاه به اعتضادالسلطنه نشان همایونی و یک هزار تومان اهدا میکند و او را به وزارت علوم منصوب میسازد.
ناصرالدینشاه همچنین دستور میدهد تا سیم تلگراف تا زنجان ادامه یابد و برای ارتباط مستقیم با ولیعهد، این خط به تبریز نیز کشیده شود.
**تلگراف و سیاست**
در آن زمان، تلگراف در ایران به عنوان وسیلهای تفریحی برای شاه شناخته میشد و انگلیسها که از مدتها پیش در این زمینه فعالیت داشتند، تلاشهایی برای بهرهبرداری از این تکنولوژی داشتند.هندوستان در زمانهای گذشته نسبت به توسعه زیرساختهای ارتباطی در ایران اقداماتی انجام داده است. مقامات انگلیسی با استفاده از تمایل ناصرالدین شاه به برقراری ارتباط تلفنی، او را به سیمکشی تلگرافی ترغیب میکردند. هدف اصلی آنها ایجاد ارتباط سریعتر با هندوستان بود و از آنجایی که ساخت کابلهای زیر دریا هزینهبر بود، آنها به سراغ دولت ایران آمدند.
ناصرالدین شاه به اعتضادالسلطنه دستور داد که همین طرح را به سمت زنجان و تبریز گسترش دهد. در نهایت، خط تلگرافی تبریز در ماه رجب ۱۲۷۷ تأسیس شد و میرزا جوادخان سعدالدوله به ریاست اداره تلگراف آذربایجان منصوب گشت. پس از آن، خطوط تلگراف در نقاط مختلف کشور شکل گرفت و همکاری انگلیسیها در این زمینه ادامه یافت.
اعتضادالسلطنه که در ابتدا هیچ تجربهای از تلگراف نداشت، به تدریج به ریاست اداره تلگراف رسید. در سال ۱۲۷۶ هجری، به منظور آشنایی جوانان ایرانی با این فناوری جدید، ۴۲ نفر به همراه عبدالرسولخان به پاریس فرستاده شدند. همچنین ۳۰ نفر دیگر برای مدیریت تلگراف در ایران استخدام شدند که از میان آنها میتوان به میرزا جوادخان اسعدالدوله اشاره کرد.
انگلیسیها در تلاش برای ایجاد یک خط ارتباط تلگرافی بین هندوستان و ایران، تلاش کردند که دولت ایران را به کشیدن تلگراف از سرحد ارس تا بوشهر تشویق کنند. این تلاشها به ارسال نمایندهای به نام «استویک» از لندن به ایران منجر شد که قراردادهایی بین ایران و انگلیس منعقد کرد. این قراردادها به دولت انگلیس اجازه میداد که از طریق مقامات ایرانی مطالب خود را ارسال کند.
با گسترش این روابط، انگلیسیها به طور کامل در تلگراف ایران دخالت کردند و معاهدات متعددی را با دولت امضاء کردند که بیش از نیمی از سیمهای تلگراف تحت کنترل آنها بود. پس از سقوط قاجاریه، قراردادهایی جدیدی با کمپانیهای انگلیسی و هندی منعقد شد.در تاریخ معاصر ایران، قراردادهای میان ایران و روسیه تزاری با وقوع انقلاب اکتبر 1917 و روی کار آمدن حاکمیت سوسیالیستی به کلی تحت تاثیر قرار گرفتند و به حالت تعلیق درآمدند.
وزارت تلگراف ایران که بعدها با اداره پست ادغام شد و وزارت پست و تلگراف را تشکیل داد، از سال 1299 هجری شمسی به انتشار سالنامهای پرداخت که شامل آمار و تعرفههای تلگراف بود.
پس از ایجاد شبکههای مختلف تلگراف در کشور، ناصرالدین شاه به اعتضادالسلطنه فرمان داد تا از سال 1294 هجری قمری به وزارت تلگراف منصوب شود. این در حالی بود که علیقلی خان مخبرالدوله نیز نقش موثری در توسعه خطوط تلگراف ایفا کرد. او با حسنعلی خان گروسی به پاریس رفت و پس از استخدام در تلگرافخانه، به سرعت مورد توجه ناصرالدین شاه قرار گرفت و در نهایت به وزارت تلگراف منصوب شد.
لرد کرزن، تاریخنگار معتبر، در کتاب خود به روابط علیقلی خان با انگلیسیها و دریافت نشانههایی از آنان اشاره کرده و تأکید کرده که وی در تاسیس خط تلگراف بین تهران و مشهد نقش بسزایی داشت. نخستین تلگراف از جانب شاه در سال 1293 هجری شمسی از تهران به آستان قدس ارسال شد.
اداره تلگراف ایران از بدو تاسیس تا سال 1288 شمسی، همواره به یکی از رجال مملکت که سمت وزارت تلگراف را بر عهده داشت، واگذار میشد و وی مبلغی به صورت مقاطعه به دولت پرداخت میکرد. این موضوع در اولین “رساله اطلاعات مراجعه به تلگراف ایران” که در سال 1299 شمسی منتشر شد، درج گردیده است.
وزارت تلگراف به دنبال تغییرات به وجود آمده، در مرداد 1304 شمسی، مجلهای با عنوان “پست و تلگراف” منتشر کرد که مدیریت آن بر عهده آقای مطیعالدوله حجازی بود، اما این مجله پس از سه شماره به دلیل نامعلومی تعطیل شد. در سال 1311 شمسی نیز این وزارتخانه مجلهای جدید به نام “پست و تلگراف و تلفن” به طور ماهانه منتشر کرد که به مدت چند سال به فعالیت خود ادامه داد.
