کتاب «اصناف روزنامهنگاری و مطبوعاتی تهران» نوشته سیدفرید قاسمی به تازگی از سوی انتشارات موسسه فرهنگی-هنری جهان کتاب منتشر شده است. این کتاب که به موضوعات مختلفی در زمینه تاریخ مطبوعات ایران میپردازد، به بررسی تشکلهای روزنامهنگاری و مطبوعاتی از سال ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۳ در تهران میپردازد. قاسمی، که به عنوان حافظه مطبوعات ایران شناخته میشود، اشاره کرده است که این اثر شامل تشکلهای مختلفی است که برخی از آنها به تاریخ پیوسته و برخی دیگر هنوز فعالند.
در این کتاب، که به جز فصلهای «آغاز» و «سِیر» شامل فصولی نظیر «صنوف»، «خانه و سرا» و همچنین تاریخچه ۹۴ کانون و تشکلهای مرتبط است، به فعالیتهای صنفی و چالشهای روزنامهنگاران نیز پرداخته میشود. بخش پایانی کتاب به دو طرح نافرجام اختصاص دارد.
کتاب «اصناف روزنامهنگاری و مطبوعاتی تهران» به عنوان یک اثر پژوهشی مهم در تاریخ مطبوعات ایران، بر ساختار صنفی روزنامهنگاری تمرکز دارد و نگاهی عمیق به منافع و مطالبات این قشر ارائه میدهد. قاسمی در این اثر به بررسی انجمنها و تشکلهای روزنامهنگاری در تهران میپردازد و روند شکلگیری آنها را از دوره مشروطه و آغاز فعالیتهای رسانهای دنبال میکند.
یکی از نقاط قوت کتاب، استفاده از اسناد و منابع دست اول است. قاسمی با تحلیل آرشیوها، آگهیها و گزارشهای قدیمی تلاش کرده است تا روایت تاریخی خود را بر پایه شواهد مستند بنا کند. این رویکرد، کتاب را به منبع معتبری برای تحقیقات آینده تبدیل کرده است.
موضوعات صنفی نظیر حقوق شغلی، امنیت حرفهای و رابطه روزنامهنگاران با دولت و قدرت سیاسی بهطور مستقیم یا غیرمستقیم در این اثر مورد بررسی قرار گرفته و تأکید شده که تشکلهای روزنامهنگاری همواره در تعارضی میان خواستههای حرفهای و محدودیتهای سیاسی قرار داشتهاند، که هم این تعارضات موجب ناکارآمدی و هم شکلگیری همبستگیهای کوتاهمدت گردیده است.**تحلیل تاریخی و مشکلات کنونی مطبوعات ایران**
کتاب موردنظر با نثری پژوهشی، دقیق و فشرده، بیشتر برای خوانندگان دانشگاهی و پژوهشگران تاریخ مطبوعات نوشته شده است. هرچند که این موضوع بهخاطر جزئیات تاریخی برای روزنامهنگاران حرفهای نیز اهمیت دارد. بسیاری از چالشهای کنونی مطبوعات ایران ریشههای تاریخی دارند که در صفحات این کتاب قابل پیگیری است.
یکی از ویژگیهای برجسته این اثر، پایبندی نویسنده به روش تحقیق تاریخی و استفاده گسترده از اسناد، نشریات دورهای و گزارشهای مطبوعاتی است. قاسمی با نثری مستند، نشان میدهد که روزنامهنگاران تهراننشین در دورههای مختلف چگونه برای تثبیت هویت حرفهای و دفاع از حقوق شغلی خود فعالیت کردهاند. همچنین، این کتاب بهطور غیرمستقیم فشارهای سیاسی و محدودیتهای قانونی را که بر زندگی صنفی این افراد سایه افکنده، منعکس میکند.
**شروع نخستین نشریه ادواری فارسی در دوره محمدشاه قاجار**
نخستین جمع مطبوعاتی ایران به سال ۱۲۵۲ هجری قمری برمیگردد که طی آن، سه نفر از اهالی شیراز نشریهای ادواری به نام “کاغذ اخبار” را منتشر کردند. در آن زمان، بیشتر نسخههای این نشریه بهصورت دیوارکوب توزیع میشد و تعداد کمی نیز بهوسیله چاپارها به دست مخاطبان میرسید. در دوران ناصرالدینشاه، روزنامهنگاران به فعالیت در وزارتخانههای مختلف پرداخته و روزنامهها را تحت نظارت دولت اداره میکردند. با این حال، فضای بسته روزنامهنگاری، منجر به پیدایش گروههای پنهانی شد که بر تولید شبنامهها و بازچاپ نشریات فارسی برونمرزی تمرکز داشتند.
با ورود به عصر مظفری، تحولات جدیدی در عرصه مطبوعات رخ داد و از جمله، مجوز انتشار نشریات برای بخش خصوصی صادر شد. این دوره که کمتر از ۱۱ سال ادامه داشت، موجب شکلگیری تشکلهای جدیدی در عرصه روزنامهنگاری شد که به فعالیتهای فرهنگی و social نیز پرداخته بودند. افزایش فعالیتهای زیرزمینی در فضای سیاسی آن زمان نشاندهنده وجود چالشهای جدی برای روزنامهنگاران بود.
**روایتی از فعالیت روزنامهنگاران پیشامشروطه**
کتاب در آغاز، فعالیت روزنامهنگاران پیشامشروطه را بررسی کرده و نشان میدهد که پس از صدور فرمان مشروطیت در سال ۱۲۸۵، تعداد تشکلهای مطبوعاتی به سرعت افزایش یافت و به بیش از ۷۲ مجموعه رسید. این تحولات روایتهای غنیای را از تلاشهای روزنامهنگاران برای ایجاد و گسترش تشکلها و نشریات به تصویر میکشد.### دعوت به تشکیل جلسهای مهم برای روزنامهنگاران
بهتازگی در اداره مکتب رشدیه، جلسهای با حضور گروهی از روزنامهنگاران و ناشران انجام شد. افرادی چون محمدحسین فروغی ملقب به ذکاءالملک، مدیر روزنامه تربیت و مجدالاسلام کرمانی، ناشر روزنامه ادب که به نام ادیبالممالک شهرت دارد، در این جلسه دعوت شدند. همچنین ناظمالاسلام، نویسنده و ناشر معروف جزوات تاریخ بیداری ایرانیان و میرزا آقا اصفهانی، نویسنده مقالات در روزنامه حبلالمتین کلکته نیز حضور داشتند.
رشدیه در این جلسه به ضرورت تلاش و فداکاری برای تغییر اوضاع اشاره کرد و تأکید کرد که ایستادن و تماشا کردن نتیجهای نخواهد داشت. او با کنایه به وضعیت کنونی و ناتوانی دولتهای محلی، به اعضای جلسه پیشنهاد کرد که بایستی با وزرای مربوطه بهطور جدیتری برخورد کنند.
در این نشست، مجدالاسلام به رشدیه اعلام کرد که این راهکار بسیار کارآمد است. با این حال، جلسه بهصورت سردی پیش رفت و جلسه دیگری برای پنجشنبه بعدی تعیین شد. اما یکی از حاضرین پس از خروج، بلافاصله به عینالدوله گزارش داد.
این گزارش زمینهساز اقداماتی برای تبعید برخی از اعضای این جلسه از جمله میرزا حسن رشدیه و دیگران شد.
### تشکیل انجمن خبرنگاران کتاب
در بخشی از کتاب که به تاریخچه «انجمن فرهنگی خبرنگاران کتاب» اختصاص دارد، به سال ۱۳۸۱ اشاره شده که در آن، سیدفرید قاسمی خبرنگاران حوزه کتاب را برای تشکیل انجمن دعوت کرد. این انجمن با هدف ارائه نمایندگی به خبرنگاران و ارتقای فعالیتهای آنان در حوزه کتاب شکل گرفت.
در اولین جلسه این انجمن، هیأتی سه نفره بهعنوان نمایندگان برای پیگیری مراحل قانونی ثبت این نهاد انتخاب شدند. طبق اطلاعات منتشرشده، تعداد خبرنگاران فعال در این حوزه ۱۱۴ نفر است که از این میان، ۹۷ نفر بهطور ثابت در رسانههای مختلف مشغول به کار هستند.
### معرفی کتاب جدید درباره روزنامهنگاری
کتاب «اصناف روزنامهنگاری و مطبوعاتی تهران» نوشته سیدفرید قاسمی بهعنوان اثری فراتر از تاریخنگاری معرفی شده است. این اثر به بررسی روزنامهنگاری بهعنوان یک نهاد اجتماعی و حرفهای پرداخته و بر اهمیت انسانها در این عرصه تأکید دارد.
کتاب در ۱۸۷ صفحه و با قیمت ۲۶۰ هزار تومان از سوی انتشارات موسسه فرهنگی-هنری جهان کتاب منتشر شده و بهعنوان نامزد چهلوسومین جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی انتخاب شده است.
