به گزارش خبرگزاری ایبنا، مهدی نورمحمدی در نشست پژوهشی با عنوان «پیشگامان روزنامهنگاران پیشگام قزوین» که به همت مرکز اسناد و کتابخانه ملی استان قزوین برگزار شد، به بررسی تاریخ مطبوعات قزوین و چالشهای آن پرداخت. وی تأکید کرد که ارائه یک تصویر جامع از روزنامهنگاران این شهر در یک جلسه یا حتی چند نشست امکانپذیر نیست، اما میتوان به نکات کمتر شناختهشده این تاریخ اشاره کرد. نورمحمدی از علاقهمندان دعوت کرد برای کسب اطلاعات بیشتر به منابع اصلی مراجعه کنند.
وی در ادامه، مهمترین منابع تاریخی مرتبط با مطبوعات قزوین را معرفی کرد و نخستین منبع معتبر را کتاب «تاریخ جراید و مجلات ایران» تألیف محمد صدرهاشمی دانست که نخستین بار در سال ۱۳۲۷ منتشر شد و در سالهای بعد تجدید چاپ هم شده است. همچنین، نورمحمدی به جلد دوم کتاب «مینودر» که توسط مرحوم گلریز نگاشته شده، اشاره کرد که به بررسی زندگینامه روزنامهنگاران و تاریخ نشریات قزوین پرداخته است.
او همچنین رساله کارشناسی ارشد احمد آزادفر را بهعنوان منبع مهمی در مطالعات این حوزه معرفی کرد که هرچند چاپ نشده، متنی ارزشمند است. نورمحمدی به جلد دوم کتاب «سیمای تاریخ و فرهنگ قزوین» تألیف مرحوم ورجاوند نیز اشاره کرده و گفت که بیشتر این منابع فقط به صورت مختصر و گذرا به موضوع مطبوعات قزوین پرداختهاند.
وی کتاب «تاریخ مطبوعات قزوین» تألیف مرحوم حمیدینژاد را بهعنوان جامعترین اثر در این زمینه معرفی کرد و افزود که این کتاب به دلیل وجود برخی اشکالات نیاز به بازبینی دارد. به گفته وی، این اثر بهویژه در بخش مربوط به روزنامهنگاران معاصر ارزشمند است.
نورمحمدی در ادامه به پژوهشهای شخصی خود اشاره کرد و گفت که در فرایند نگارش آثارش بهطور ناخواسته به دادههای مهمی درباره روزنامهنگاران قزوین دست یافته است. وی به کتاب «خاطرات میرزا حسین خیاط» که از مشروطهخواهان قزوین و مدیر داخلی روزنامه «قزوین» بوده، پرداخت و این کتاب را منبعی غنی از اطلاعات تاریخی دانست.
نورمحمدی همچنین به اثر دیگری با عنوان «ترور در بهارستان و زندگی مرحوم شیخ یحیی واعظ قزوینی» اشاره کرد و از کمبود اطلاعات درباره شخصیت وی در منابع قزوینشناسی انتقاد کرد. او سومین اثر خود را «قزوین در انقلاب مشروطیت» معرفی کرد و اذعان داشت که این آثار به منابع مهمی برای شناخت تاریخ روزنامهنگاری قزوین تبدیل شدهاند.
این پژوهشگر، با بیان اینکه یافتههای اخیر به اطلاعاتی تازه و نادر درباره تاریخ مطبوعات قزوین پرداخته، به ارتباط مستقیم تاریخ روزنامهنگاری قزوین با انقلاب مشروطه اشاره کرد و تأکید نمود که بدون این رویداد تاریخی، بخش زیادی از نشریات اولیه این استان هرگز منتشر نمیشد.**دوره آغازین مطبوعات در قزوین با انقلاب مشروطه**
مطبوعات قزوین با تأخیری نسبت به دیگر شهرها وارد عرصه شدند و جرقه نشر مطبوعات در این شهر همزمان با انقلاب مشروطه شکل گرفت. نورمحمدی، پژوهشگر مربوطه، نخستین روزنامه منتشرشده در قزوین را با عنوان «هدایت» معرفی کرد که زیر نظر میرهادی شیخالاسلامی به چاپ میرسید. این خانواده از نسلهای قدیمی بوده که در دوره صفویه از جبل لبنان به ایران مهاجرت کردند.
وی افزود: روزنامه «هدایت» در قالب کوچک و در چهار صفحه، تنها سه ماه و نیم قبل از به توپ بستن مجلس منتشر شده است. تا مدتها هیچ نسخهای از آن در دسترس نبود، اما وی موفق به شناسایی سه شماره از آن (شمارههای ۱، ۲ و ۴) شد. شماره سوم هنوز ناشناخته باقی مانده است. نسخه اول در یک مجموعه در ایران و شمارههای ۲ و ۴ متعلق به ادوارد براون است که پس از مرگ او به کتابخانه دانشگاه کمبریج اهدا شده و میکروفیلم آن در دانشگاه تهران موجود است.
نورمحمدی ادامه داد: یکی از نسخهها ابتدا در یک مجموعه خصوصی نگهداری میشد و پس از آن به کتابخانه دانشگاه کمبریج منتقل شده است. بررسی این نسخهها اطلاعاتی مثل قیمت، قطع و محل توزیع روزنامه را ارائه میدهد.
این پژوهشگر همچنین ابراز داشت که محل انتشار «هدایت» در مدرسه امید بود، مرکزی که به عنوان یکی از کانونهای مشروطهخواهان قزوین شناخته میشود. بنیانگذار این مدرسه میرزا حسن شیخالاسلام و مدیر آن قاضی ارداقی بودند، که از فعالان مشهور مشروطهخواه به شمار میآیند. نورمحمدی تأکید کرد که این روزنامه در واقع ارگان مشروطهخواهان قزوین بوده است.
او به روش انتشار این نشریه اشاره کرد و گفت: «هدایت» با چاپ سنگی منتشر میشد و حروفچینی سربی نداشته است و نگارش آن توسط میرزا ابوتراب مجد انجام میگرفته است.
نورمحمدی به نکتهای تاریخی اشاره کرد و گفت: برخلاف گزارشهایی که میگویند چاپخانه به قزوین با مجاهدان مشروطه وارد شده، شواهد نشان میدهد که پیشتر، چاپخانهای به نام «مطبعه حقیقت» در این شهر فعال بوده است.
در ادامه، نورمحمدی ویژگیهای محتوایی نشریه «هدایت» را نیز بررسی کرد و گفت: این روزنامه با وجود همزمانی با فضای مشروطه، به لحاظ مذهبی گرایشهایی داشت و گردانندگان آن بیشتر روحانیون بودند، بنابراین نمیتوان آن را در زمره نشریات سکولار یا تندروی مشروطه قرار داد.
به گفته او، تعداد کلی شمارههای این روزنامه هنوز مشخص نیست و تنها سه شماره شناسایی شده است. با آغاز استبداد صغیر و تعطیلی بسیاری از نشریات، «هدایت» نیز توقیف و نشر آن متوقف شد. این نشریه در سال ۱۳۲۶ قمری، پیش از به توپ بستن مجلس، منتشر و به عنوان نخستین نشریه شناختهشده قزوین معرفی میشود.
نورمحمدی همچنین به زندگی میرهادی شیخالاسلامی اشاره کرد و گفت که اطلاعات دقیقی از تاریخ تولد او در دست نیست. او دچار سکته مغزی و فلج شده و احتمالاً در سال ۱۳۰۰ شمسی درگذشته است.
این پژوهشگر به روزنامه «یادگار انقلاب» که پس از تصرف قزوین توسط مشروطهخواهان منتشر شد نیز اشاره کرد و گفت: این نشریه تحت مدیریت معتمدالاسلام رشتی، در ۱۴ ربیعالثانی ۱۳۲۷ قمری منتشر شد و به عنوان ابزاری برای انتشار اخبار مجاهدان مورد استفاده قرار میگرفت.وزیر میرزا نورمحمدی با بیان اینکه نشریه «یادگار انقلاب» در قزوین بهصورت چاپ سنگی منتشر شده است، افزود: این روزنامه، هفت شماره در این شهر به چاپ رسید که کاتب آن میرزا ابوتراب مجد، همانند نشریه «هدایت» بود. نورمحمدی توضیح داد که از شماره ششم، چاپ این نشریه به تهران منتقل و به شیوه چاپ سربی ادامه یافت، اما به زودی متوقف شد.
این پژوهشگر به رویکرد سیاسی این نشریه اشاره کرد و گفت: «یادگار انقلاب» به جریانهای تندرو مشروطهخواه و دموکراتها نزدیکتر بود و در یکی از مطالبش به صراحت از سوسیالدموکراسی یاد شده است. این روزنامه اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت اجتماعی و سیاسی قزوین در دوره مشروطه ارائه میدهد و حاوی گزارشهایی از رویدادهای شهر، فضای انقلابی و خبرهای نظامی این دوران است.
نورمحمدی تأکید کرد که مجموعه شمارههای این نشریه، تصویری واضح از فضای پرتنش قزوین در سالهای مشروطه به نمایش میگذارد و نشان میدهد که روزنامهها در آن عصر، مهمترین وسیله ارتباطی بین نیروهای سیاسی و مردم بودهاند.
او همچنین به دو نشریه دیگر به نامهای «نخل امید» و «امید» اشاره کرد و افزود که انتشار این دو روزنامه بر اساس شواهد تاریخی قطعی است، اما هنوز هیچ نسخهای از آنها در آرشیوها پیدا نشده است. به گفته او، روایتهای متناقضی درباره این نشریات وجود دارد و احتمالاً دوره انتشار آنها بسیار کوتاه بوده است.
نورمحمدی سپس به روزنامه «رعد» به مدیرمسئولی مرحوم سیدعلی مجابی پرداخت و خاطرنشان کرد که این روزنامه، یکی از مهمترین نشریات در قزوین و کشور به شمار میآید. او توضیح داد که «رعد» از حدود سالهای ۱۲۸۹ یا ۱۲۹۰ شمسی منتشر شد و طی دوره فعالیتش چندین بار توقیف گردید.
نورمحمدی با اشاره به فضای سیاسی پس از انقلاب مشروطه، تأکید کرد که یکی از نتایج این انقلاب، گسترش مطبوعات و تشکیل احزاب سیاسی بود، از جمله حزب دموکرات که مجابی یکی از اعضای فعال آن بود. روزنامه «رعد» در آگاهیبخشی و تحولات فرهنگی قزوین نقش مهمی ایفا کرده و جایگاهش را در تاریخ مطبوعات تثبیت کرده است.
این پژوهشگر به محدودیتهای اطلاعات موجود درباره روزنامهنگاران پیشگام قزوین اشاره کرد و بیان داشت که مجابی نماینده دموکراتها بوده و در خاطرات میرزا حسین خیاط، به فرار او به جنگل و پیوستنش به میرزا کوچکخان جنگلی اشاره شده است.
نورمحمدی به ماجرای اولتیماتوم روسیه و اخراج مورگان شوستر اشاره کرده و گفت که پس از مقاومت مجلس، با پذیرش اولتیماتوم توسط ناصرالملک، مجلس منحل شد و برخی نشریات از جمله «رعد» توقیف شدند. فشار روسها به حدی بود که حتی حرم امام رضا (ع) نیز زیر تیر گلوله قرار گرفت و سیدعلی مجابی در این شرایط به جنگل پیوست.در مطالعات اخیر، اطلاعاتی درباره دوران زندگی سیدعلی مجابی، مدیر روزنامه «رعد»، به دست آمده است. به گفته پژوهشگران، این نشریه چندین بار توقیف شد و از سال ۱۳۰۸ شمسی به فعالیت خود ادامه داد. سیدعلی مجابی در سال ۱۳۱۱ به دلیل بیماری آنفلوآنزا درگذشت، رخدادی که همزمان با فوت دخترش، تأثیر عمیقی بر او گذاشت. او در دوران تحصیل با عارف قزوینی همدرس و شاگرد میرزا حسین خیاط بوده، که جایگاه وی را در میان روزنامهنگاران قزوین ارتقا میبخشد.
نورمحمدی، پژوهشگر، در ادامه درباره روزنامه «قزوین» که تحت مدیریت م. اسدزاده و ابوالقاسم زهرایی منتشر میشد، صحبت کرد. به گفته وی، اطلاعاتی کمی درباره این نشریه موجود است و هیچ تصویر یا شرححال دقیقی از مدیرانش شناسایی نشده است. این نشریه به شیوهای نوین با چاپ سربی منتشر میشد و نسبت به نشریات سنگی زمان خود دارای کیفیت بهتری از لحاظ کاغذ و طراحی بود.
میرزا حسین خیاط، مدیر داخلی این روزنامه، در خاطراتش به انتشار «قزوین» اشاره کرده است. این نشریه به عنوان منبع مهمی برای مطالعۀ اخبار انجمن ولایتی و تحولات شهر به شمار میآید، چرا که مدیر آن از اعضای مؤثر انجمن بوده و در جریان اتفاقات قرار داشته است. همچنین، نورمحمدی اشاره کرد که خیاط به دنبال اولتیماتوم روسها، تحت تعقیب قرار گرفت و برای دستگیریاش جایزه تعیین شده بود. وی به جنگل پناه برد و تا اوایل جنگ جهانی اول در حالت اختفا زندگی کرد.
تحقیقات نشان میدهد که برخی نشریات قزوین تا سالهای ابتدایی جنگ جهانی اول به انتشار خود ادامه دادند. نورمحمدی همچنین به روزنامه «نصیحت» اشاره کرد و گفت که این نشریه به دلیل ناشناختهبودن در منابع قبلی، اطلاعات کمی از آن در دسترس بود. او بیان کرد که بررسیهایش برای کشف این نشریه، به یافتن نسخهای کامل از آن منجر شد که در خانوادهای فرهنگی در قزوین نگهداری میشد. این مجموعه شامل ۶۴ شماره از «نصیحت» بود، که نگهداری فرسوده داشت و امکان بازتولید آن نبود.
هدف اولیه نورمحمدی گردآوری اشعار شیخ یحیی واعظ قزوینی، مدیر این روزنامه، بود. اما بررسیهایش نشان داد که «نصیحت» تنها یک نشریه ادبی نیست و دارای محتوای فکری و سیاسی قابل توجهی است. این نشریه که به جریانات چپگرا در قزوین مربوط میشود، در سالهای پیش از تأسیس رسمی احزاب چپ منتشر شده است.
نورمحمدی به شخصیت شیخ یحیی واعظ قزوینی اشاره کرد و گفت که با وجود پوشش روحانیت، او به دیدگاههای اجتماعی و اقتصادی کمونیستی گرایش داشت. این امر در کنار نگرشهای نوظهور عدالتخواهانه که در آن زمان در میان برخی روحانیون و روشنفکران وجود داشت، نیاز به تحلیل و بررسی عمیقتری دارد.**انتشار روزنامه «نصیحت» و تاثیر آن بر جنبشهای چپ در ایران**
به گزارش یک پژوهشگر تاریخ، روزنامه «نصیحت» که در اوایل دهه ۱۳۲۰ قمری منتشر شد، همزمان با شکلگیری محافل و انجمنهایی بود که به عنوان هستههای اولیه جنبشهای سیاسی چپ در ایران شناخته میشوند. تحلیل محتوای این نشریه، اطلاعات ارزشمندی درباره فضای فکری، اجتماعی و سیاسی قزوین در یکی از مهمترین دورانهای تاریخ معاصر ایران ارائه میدهد.
این پژوهشگر در ادامه به فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی جریانهای نوگرا در قزوین اشاره کرده و انجمن «پرورش» به ریاست عبدالصمد کامبخش را به عنوان یکی از پدیدههای برجسته آن دوران مطرح کرده است. کامبخش که دارای دیدگاههای سوسیالیستی بود، تأسیس چنین انجمنی در آن زمان را از اتفاقات نادر تاریخ اجتماعی این شهر به حساب میآورد.
نورمحمدی تأکید کرد که برخی گروههای چپ با نگاهی بیطرفانه، در تأسیس نهادهایی مانند کتابخانهها و کلوپهای ورزشی نقش مؤثری ایفا کردهاند. بر اساس مستندات، انجمن «پرورش» از پیشگامان فعالیتهای نمایشی در قزوین بوده و در یکی از شمارههای روزنامه «عرفان» اصفهان به عنوان الگو برای دیگر شهرها معرفی شده است.
این پژوهشگر به فعالیتهای اولیه این انجمن که بهطور مخفیانه انجام میشدند، اشاره کرده و اعلام کرد که این فعالیتها بعدها توسط نهادهای امنیتی زمان رضاشاه شناسایی و متوقف شدند. روزنامه «نصیحت» به عنوان رسانهای برای این جریان، نظرات و فعالیتهای آنها را منتشر میکرد.
نورمحمدی همچنین درباره محتوای این نشریه گفت: بررسی روزنامه «نصیحت» اطلاعات جدیدی راجع به تاریخ اجتماعی قزوین ارائه میدهد. موضوعاتی نظیر ثبت احوال، فعالیتهای هنری، نمایشگاهها و تحولات فرهنگی این شهر از خلال این نشریه قابل شناسایی است.
او با اشاره به ساختار اجتماعی آن زمان گفت: در دوران انتشار «نصیحت»، نظام ارباب رعیتی و نفوذ مالکان بزرگ به وضوح در منطقه وجود داشت. این نشریه مطالب انتقادی را درباره مالکان و ساختار فئودالی مطرح کرده و این مسئله سبب نارضایتی برخی قدرتهای محلی گردید.
نورمحمدی با ارجاع به منابع تحقیقاتی در رابطه با جنبشهای روستایی گفت: «نصیحت» در آگاهیرسانی به دهقانان و منعکس کردن مطالبات اجتماعی آنها نقش مهمی ایفا کرده است. این روزنامه به دلیل لحن صریح خود، به جمعیت زیادی مخاطب دست یافت و دامنه انتشار آن از قزوین فراتر رفت. برخی از مطالب آن به ترجمه و نشر ایدههای اقتصادی نوین، از جمله مباحث سوسیالیستی، مربوط میشد، موضوعی که در فضای فکری آن دوران محبوبیت زیادی پیدا کرد. انتقادات صریح به ساختارهای قدرت محلی و نفوذ خارجی باعث شد «نصیحت» با چالشها و فشارهای زیادی روبهرو شود.
**نقش انجمن «پرورش» و روزنامه «نصیحت» در بیداری فرهنگی قزوین**
مهدی نورمحمدی، نویسنده و پژوهشگر تاریخ قزوین، در این نشست با اشاره به تأثیر جریانهای فکری چپ بر نهادهای فرهنگی قزوین اظهار داشت که گروههای چپ در ایران و قزوین به وجودآورندگان بسیاری از نهادهای فرهنگی بوده و هستند؛ از جمله کتابخانهها، قرائتخانهها، گروههای موسیقی و تئاتر.
نورمحمدی به نقش انجمن «پرورش» تحت مدیریت عبدالصمد کامبخش اشاره کرد و او را به عنوان شخصیت سوسیالیستی نادری در تاریخ معاصر ایران معرفی کرد. فعالیتهای این انجمن در آغاز بهصورت پنهانی انجام میشد.### توقیف روزنامه «نصیحت» و تأثیر آن بر تاریخ مطبوعات ایران
روزنامه «نصیحت» که به خاطر لحن تند و انتقادیاش به یکی از پرفروشترین نشریات قزوین تبدیل شده بود، در نهایت توسط شبکه پلیسی دوران رضاشاه شناسایی و متلاشی شد. این روزنامه، اگرچه به سیاستهای روسیه گرایشهایی داشت، بیشتر از منظر ایدئولوژیک مورد تجزیه و تحلیل قرار میگرفت. چاپ پاورقی «عقاید اقتصادی مارکس» با ترجمه عبدالصمد کامبخش در این نشریه، خشم فئودالها و ملاکانی که حتی لباس روحانیت به تن داشتند را برانگیخت.
به گفته نورمحمدی، پس از توقیف این روزنامه، مدیر آن برای پیگیری موضوع به تهران رفت و در جریان اعتراضات علیه سلطنت قاجار جان خود را از دست داد. وی به روایتهای مختلف درباره این قتل اشاره کرد و گفت که دو نظر وجود دارد: برخی بر این باورند که هدف اصلی ترور ملکالشعرای بهار بوده، در حالیکه او و برخی دیگر معتقدند هدف اصلی خود وی بوده است. نورمحمدی تأکید کرد که تاریخ پر از روایتهای متناقض است و ما در مورد این ترور نیز با یک فرضیه تاریخی مواجه هستیم.
در پایان، نورمحمدی به چهرههای ماندگار روزنامهنگاری اشاره کرد و به ویژه از علامه دهخدا یاد کرد که با روزنامه «صور اسرافیل» بنیانگذار نثر طنزآمیز و انتقادی در ایران بود. این نشریه در زمانهای که سواد عمومی بسیار پایین بود، در تیراژهای بالایی منتشر میشد و موجب خشم محمدعلی شاه گردید.
وی همچنین به دیگر چهرههای تأثیرگذار قزوین، مانند اشرفالدین قروینی، اشاره کرد که با روزنامه «نسیم شمال» نقش مؤثری در نشر و گسترش مطبوعات ایفا کرد. نورمحمدی ابراز افتخار کرد که در فضایی تنفس میکند که روزگاری این افراد بزرگ در آن زندگی میکردند.
