در گزارشی از «ناگفتههای تاریخ»، مرتضی عربزاده، پژوهشگر تاریخ ایران باستان، به خاستگاه نماد شیر و خورشید اشاره کرده است. به گفته وی، این نماد یکی از قدیمیترین نشانههای بشر با تاریخی چند هزار ساله است، هرچند که استفاده آن بر پرچمهای ایران از چند صد سال پیش آغاز شده است. این نماد به خاندان پهلوی تعلق ندارد، اما پس از انقلاب اسلامی و به دلیل تنشهای سیاسی میان جمهوری اسلامی و جریانهای پادشاهیخواه، بار سیاسی زیادی پیدا کرد. عربزاده در این مطلب به بررسی خاستگاه تاریخی این نماد پرداخته است.
### شیر و خورشید در ایران باستان
شیر و خورشید از دوره بعد از اسلام و به ویژه از زمان صفویان بر پرچمها ظاهر شده، اما شواهد تاریخی نشان میدهد که ریشههای آن به ایران باستان و دوره پیش از اسلام برمیگردد. کهنترین مدرک موجود از این نماد یک مُهر پنج هزار ساله مرتبط با تمدن جیرفت است.
با وجود این، ما از معنا و مفهوم این نماد برای مردم جیرفت باستان اطلاعاتی نداریم، اما مطالعات زیستشناسی حاکی از این است که جنوب شرق ایران، به ویژه کرمان، در روزگار قدیم مأمن نوعی شیر وحشی بود. در حال حاضر، شیر ایرانی بهعنوان گونهای منقرضشده شناخته میشود، اما در گذشته در دشتهای بسیاری از ایران پراکنده بود.
این نماد در یکی از زیباترین مُهرهای هخامنشی نیز دیده میشود، که نشاندهنده اهمیت آن برای هخامنشیان و دارای بار معنوی خاصی است.
مُهر فوقالذکر به عنوان اولین شاهد تاریخی استفاده از نماد شیر و خورشید در دولتهای ایرانی شناخته میشود. شخصیتهایی که بر این مُهر نقش بستهاند احتمالاً شاهنشاه اردشیر دوم و ایزدبانو آناهیتا هستند. این مُهر نیز مانند مُهر جیرفت نشان میدهد که شیر و خورشید نهتنها در دوره اسلامی، بلکه سابقهای باستانی دارند.
### خاستگاه نجومی شیر و خورشید
ستارهشناسان باستان ۱۲ برج آسمانی را مشخص کردند و هر یک از این برجها را به یکی از اجسام آسمانی مربوط میساختند. بر اساس اساطیر اسلامی، برج شیر به عنوان خانه خورشید شناخته میشد. همچنین مدارک تاریخی تایید میکند که این باور در میان ستارهشناسان بابل باستان نیز وجود داشته و در اساطیر میانرودان ارتباط بین خورشید و شیر همیشه پابرجا بوده است.**نماد خورشید و شیر در کهنترین اسناد تاریخی**
در متون و اشعار باستانی ایران، بهخصوص از شاعران و دانشمندان مسلمان، ارتباط میان خورشید و برج اسد یا شیر بهوضوح مورد توجه قرار گرفته است. این موضوع نشاندهنده این است که این دو نماد در اصل به یک مفهوم نجومی مربوط میشوند.
شواهدی از یک مُهر کهن با نشان شیر و خورشید متعلق به پنج هزار سال پیش از جیرفت به دست آمده که نشان میدهد این منطقه ممکن است نخستین محلی باشد که مردم آن به قرار گرفتن خورشید در برج شیر پرداختهاند. همچنین ارتباطات تجاری و فرهنگی میان جیرفت و تمدنهای باستانی میانرودان، مانند بابل و سومر، میتواند تأثیرات متقابل در این حوزه را نشان دهد.
کهنترین نشانهها از نماد شیر و خورشید به دوران میانرودان باستان برمیگردد و احتمال دارد که هخامنشیان از طریق بابلیان با این نماد آشنا شده باشند. با تسخیر بابل توسط ایرانیان، دانش نجوم آنها تحولی بزرگ را تجربه کرد.
**شیر و خورشید در دوران پس از اسلام**
قدیمیترین ذکر از مفهوم ستارهشناسی شیر و خورشید به کتاب «موالید الرجال والنساء» اثر ابومعشر بلخی برمیگردد که بیش از ۱۲۰۰ سال پیش تألیف شده است. ابومعشر بلخی، یکی از نجومشناسان مهم دوران عباسیان، نقشی کلیدی در ترجمه آثار نجومی ساسانی داشته است.
در زمان ابومعشر، بسیاری از دانشمندان ایرانی در بغداد مشغول ترجمه آثار علمی و ادبی از سراسر جهان بودند. ارتباط او با متون ایران باستان اهمیت اشاره او به نماد شیر و خورشید را دوچندان میکند.
استفاده از این نماد پس از اسلام نیز ادامه پیدا کرده و شواهد تاریخی نشان میدهند که در سده سیزدهم میلادی، نماد شیر و خورشید بر سکههای سلطان کیخسرو دوم از سلسله سلجوقی حک شده است. این نشاندهنده آشنایی خاندانهای ترک با این نماد کهن است.
استفاده از این نماد در سکهها و آثار هنری دیگر ادامه یافت، حتی به هند نیز رسید. به عنوان مثال، در سکههای جهانگیرشاه از خاندان گورکانی، خورشید و نماد شیر به وضوح نقش بسته است.
این تداوم در استفاده از نماد شیر و خورشید نشاندهنده یک پیوند عمیق فرهنگی و نجومی در تاریخ ایران است.### شیر و خورشید: نماد تاریخی ایران باستان
تحقیقات نشان میدهد که نماد معروف «شیر و خورشید» از مشاهدات نجومی ناشی از حرکت ظاهری خورشید بر روی دوازده صورت فلکی سرچشمه گرفته است. این نماد، بهویژه در زمان مرداد ماه، به شکل خورشید بر پشت شیر معرفی میشود. با این حال، این نماد هرگز در دوران باستان بر روی پرچمهای ایران وجود نداشته و ورود آن به پرچم ایران پس از اسلام و با تسلط خاندانهای ترک و مغول رخ داده است.
این ابهام به وجود آورده که چرا نماد شیر و خورشید بهویژه در دوران حاکمیت این اقوام رواج یافته است. با وجود اینکه برخی از گروههای پانترکیستی تلاش کردهاند این نماد را به خود نسبت دهند، شواهد تاریخی نشان میدهد که قدیمیترین نشانه شیر و خورشید در تمدن جیرفت کشف شده و به فرهنگ و تمدن ترکها ارتباط ندارد.
نظریهها در مورد خاستگاه اقوام ترک به کوهستانهای آلتای اشاره دارد، منطقهای که به طور تاریخی با وجود شرایط جغرافیاییاش فاقد شیر بوده است. هرچند ورود نماد شیر و خورشید به پرچمهای ایران در دوران ترکان و مغولان، هنوز بهطور دقیق روشن نیست، بسیاری از تاریخنگاران به علاقه این اقوام به طالعبینی و شناخت نجومی اشاره کردهاند.
این نماد حداقل از زمان تیموریان بر روی پرچمهای ایران دیده شده و از دوره صفویه به عنوان نماد اصلی پرچم کشور بدان افزوده شد و تا انقلاب اسلامی به کار رفت. استفاده از این نماد به مدت ۷۰۰ سال، آن را به یکی از مشهورترین نمادهای تاریخ ایران تبدیل کرده است.
### نماد شیر و خورشید و ارتباط با امام علی (ع)
شیر و خورشید بهویژه در دوران صفویه که حاکمان آن شیعه بودند، به عنوان درفش ملی شناخته میشد. به همین دلیل برخی بر این باورند که این نماد میتواند به امام علی (ع) نسبت داده شود، چرا که ایشان به «اسدالله» یا شیر خدا مشهور است. با این وجود، این نظریه به دلیل توجه به شیر و خورشید در دوران حکومتهای اهل سنت نیز، مورد چالش قرار گرفته است.**شیر و خورشید؛ نمادی با قدمت تاریخی در ایران**
نماد شیر و خورشید بهعنوان یک علامت فرهنگی قدیمی در تاریخ ایران شناخته میشود. این نماد برای نخستین بار در زمان کیخسرو دوم، پادشاه سلجوقیان روم، روی سکهها بهکار رفته است. هر دو، کیخسرو و دولت سلجوقی، اهل سنت بودند و بنابراین ارتباطی با امام علی (ع) نداشتند.
طبق شواهد تاریخی، این نماد در پرچمهای دوره تیموری نیز مورد استفاده قرار گرفته است. تیموریان نیز مانند سلجوقیان به مذهب سنی تعلق داشتند و دلیلی برای ارتباط این نماد با ارادت به امام علی وجود ندارد.
در منابع اسلامی، لقب امام علی به عنوان «اسدالله» یا شیر خدا یاد شده، اما هیچگونه ارتباطی با خورشید ندارد. اگر صفویان میخواستند نماد خود را به امام علی مرتبط سازند، باید تنها از شیر استفاده میکردند؛ در حالیکه در مواد تاریخی مشخص شده، شیر بهتنهایی فقط روی پرچمهای غزنویان نقش بسته است. غزنویان نیز اهل سنت بودند و در تاریخ، خصومتهای سلطان محمود غزنوی با شیعیان بهوضوح ذکر شده است.
از دیگر شواهد، تغییر نماد شیر و خورشید به گوسفند و خورشید در زمان شاه تهماسب اول صفوی است. این تصمیم نشاندهنده رابطه نداشتن نماد شیر و خورشید با امام علی بود. شاه تهماسب، به عنوان یک پادشاه شیعه متعصب، نمیتوانست چنین تغییری را اتخاذ کند اگر شیر نماد امام علی بود.
در نهایت، تاریخچه باستانی نماد شیر و خورشید، که به حدود ۵۰۰۰ سال پیش برمیگردد، نیز مؤید این موضوع است که این نماد ارتباطی با امام علی ندارد. نخستین بار این نماد پس از اسلام بر روی سکهها ظاهر شده و از زمان تیموریان به عنوان بخشی از هویت ملی ایران شناخته شده است.
در نتیجه، شیر و خورشید یک نماد فرهنگی با سابقهای طولانی است که شواهدی دال بر ارتباط آن با امام علی (ع) وجود ندارد.
